De kleine uitgever

Boeken maken en uitgeven is een vak. Het vergt creativiteit, maar niet minder een zeker fingerspitzengefühl voor wat de markt verlangt. En wanneer je het goed doet, en titels wereldwijd weet af te zetten, is er veel geld mee te verdienen. De grote internationale uitgevershuizen getuigen daarvan. Helemaal aan de andere kant van de schaal ziet het boekenbedrijf er totaal anders uit. Dat is de wereld van de kleine uitgever. Eenmansbedrijfjes, of zelfs dat nog niet eens. Het is boeken maken uit liefhebberij, mooi verzorgd en in heel kleine oplages. De bibliofiele edities. Nico Keuning had van 1989 tot 2016 zo’n kleine literaire uitgeverij, en schreef er een aandoenlijk boek over.

Neerlandicus Keuning is vooral bekend als biograaf van schrijvers als Jan Arends, Bob den Uyl en, recentelijk, Belcampo. Degelijke biografieën, goed geschreven en met lof overladen. Naast een baan als docent is Keuning al decennia hartstochtelijk in de weer met – vooral – de Nederlandse literatuur. Talrijke publicaties en columns in dagbladen en in literaire tijdschriften tonen zijn brede interesse. Het onderzoek voor al die publicaties bracht hem regelmatig in contact met schrijvers. Waaruit in de loop van de jaren tachtig, in het begin als aardigheidje, een zelfgemaakt boekje rolde. Daaruit volgde in 1989 een eigen uitgeverij(tje): Reservaat.

In Een innerlijk vuur. Literaire memoires van een kleine uitgever haalt Keuning herinneringen op aan 27 boekjes die hij in samenwerking met een schrijver of diens nazaten maakte: Louis Paul Boon, Carl Jan Schneider (pseudoniem F. Springer), P.F. Thomése, F.B. Hotz, Jeroen Brouwers, L.H. Wiener, Tommy Wierenga, Bob den Uyl, Willem Brakman, Heere Heeresma, René Stoute, F. Starik en vijftien anderen. Soms werden teksten gekozen die al eerder waren gepubliceerd, andere keren ging het om nieuw materiaal. Bij een bibliofiel boekje gaat het niet om de omvang van de teksten, hoe minder hoe beter zou je kunnen zeggen. Waar het wél om gaat? Om hoe het boekje ‘voelt in de hand’, kernachtiger kun je het niet verwoorden. Papier, stevigheid, vorm, beeld. Keuning werkte steeds met dezelfde vormgever, die op basis van de gekozen teksten een bijpassend ontwerp voorstelde – waar soms nog eindeloos aan gesleuteld werd. Die tijd namen ze, niet in het minst omdat ze dit toch echt als de leukste fase van het project ervoeren. 

Het aardigste aspect van Een innerlijk vuur is dat je als lezer een goed beeld krijgt van de totstandkoming van een boekje waarover is nagedacht. En ook, - want de lezer houdt wel van een kleine literair schandaaltje op z’n tijd -, van de haast onvermijdelijke ruzietjes. Om er één voorbeeld uit te halen, het boekje dat Keuning in 2003 maakte met L.H. Wiener. Een meningsverschil met betrekking tot een honorarium. Het bibliofiele boekje in kwestie, Een handdruk en een vuist, bevatte een selectie uit de brieven de schrijver L.H. Wiener vanaf 1966 stuurde aan uitgever Geert van Oorschot. Toen het boekje bijna gereed was, informeerde Wiener Wouter van Oorschot, die inmiddels zijn vader als directeur van de uitgeverij was opgevolgd, dat tijdens het samenstellen van het boekje ook enkele brieven van zijn vader aan Wiener waren opgenomen. Van Oorschot ontstak in woede en eiste per brief een percentage van de winst en een honorarium. Dit laatste gebaseerd op het aantal woorden van zijn vaders brieven, afgezet tegen het honorarium van Wiener zelf.

Van Oorschot had zich duidelijk nog nooit verdiept in de financiële aspecten van de productie van een kleine bibliofiele uitgave. Dat was, in ieder geval bij Reservaat, extreem low-budget. Zowel aan de kostenkant als qua opbrengst. Aan een boekje met een oplage van hoogstens vijfhonderd exemplaren hoop je net genoeg te verdienen om de kosten te dekken. Voor Keuning zelf en de vormgever was het liefdewerk, en Wiener deed het voor een vriendenprijs. Het drukken was de veruit hoogste kostenpost. Maar enfin, Keuning telde woorden, maakte een berekening en liet Van Oorschot per brief weten dat hij Reservaat een factuur van 157,50 euro mocht zenden, die per ommegaande zou worden betaald. Die factuur kwam nooit. Schaamde Van Oorschot zich voor zijn hoge toon?

In 2016 stopte Keuning met Reservaat. En enkele jaren geleden besloot hij het archief ervan te schenken aan het Literatuurmuseum. Dat gaf immers een mooi beeld van een (bescheiden) stukje Nederlandse uitgeef- en literatuurgeschiedenis. Dat was ook de aanleiding om het archief eens op te schonen en te ordenen. En de meest bijzondere verhalen te boekstaven.

Voor het omslag van Een innerlijk vuur koos Keuning een foto van de sfeervolle Oudemanhuispoort in Amsterdam, waar al sinds tijden een dagelijkse boekenmarkt is gevestigd. Die foto sluit mooi aan bij de inhoud van zijn boek. Want in die poort lopen liefhebbers die op zoek zijn naar iets bijzonders, iets wat je niet of nauwelijks kan kopen in de reguliere boekhandel. Wat ook geldt voor kleinschalige bibliofiele edities.

Nico Keuning / Een innerlijk vuur. Literaire memoires van een kleine uitgever / 223 blz /  Walburgpers, 2025