Het is nét weer achter de rug, dat wat je misschien wel het meest indrukwekkende culturele evenement van Duitsland mag noemen: de Bayreuther Festspiele. Sinds 1876, dit jaar dus precies anderhalve eeuw geleden, worden daar jaarlijks in de zomermaanden Wagners opera’s uitgevoerd, met in het hart van de programmering
Der Ring des Nibelungen. Het theatergebouw, het zogenoemde Festspielhaus, werd mede door Richard Wagner (1813-1883) zelf ontworpen en wordt uitsluitend voor de Festspiele gebruikt. Vorige week werd de editie 2026 afgesloten, op de website is het programma van 2027 alweer te zien. Na openstelling van de kaartverkoop moet je er snel bij zijn, anders vis je achter het net.
Wat verklaart die populariteit van de Ring? Een mogelijk antwoord is dat het verhaal van de Ring is gebaseerd op wat ik maar zal noemen de Duitse mythische ‘oergeschiedenis’. In de vier delen, Das Rheingold, Die Walküre, Siegfried en Götterdämmerung wordt je ondergedompeld in het ontstaan van de wereld, compleet met alle strijd en andere vormen van agressie – en ook meer harmonieuze uitingen van emotie - die daarmee gepaard gingen. Ook zal hebben meegespeeld, en dan vooral in de negentiende eeuw, dat de Duitse literatuurgeschiedenis vol zit met dergelijke verhalen, die leerlingen en studenten tijdens hun opleiding als vanzelf meekregen. Voor Duitse operaliefhebbers was wat Wagner deed al snel heel herkenbaar.
Daarnaast was Wagner een muzikale vernieuwer. Dat klinkt vanuit onze beleving misschien wat ongelooflijk, maar toch heeft hij het genre van de opera wezenlijk veranderd. Tot aan Wagner was een opera gewoonlijk opgebouwd uit aria’s en recitatieven, een afwisseling dus van mooi gezongen liederen en een soort spreekgezangen. In die laatste speelde het drama zich af, terwijl tijdens de aria’s het verhaal even werd stilgelegd ten behoeve van het vocale kunstje – dat overigens lang niet altijd samenhing met het verhaal. Dit zinde Wagner niet, hij pleitte voor een veel sterkere én logischer verstrengeling van muziek en drama. In zijn opera’s introduceerde hij grote, doorgecomponeerde gehelen waarin de muziek en het drama versmolten. Omdat de muziek nu feitelijk ten dienste stond van het drama, werden zijn opera’s gaandeweg bestempeld als muziekdrama’s. En voor zulke werken waren die verhalen uit de verre voorgeschiedenis, teksten van de lange adem, uitermate geschikt.
Gerbert Faure is filosoof. Zo mag je iemand die promoveerde op het probleem van de vrije wil, het Basisboek filosofie schreef en in het dagelijks leven docent filosofie en Nederlands is toch wel noemen. Ook is hij, het zal u niet verbazen, een groot liefhebber van opera en in het bijzonder van Wagner. In Wagners Ring. Een filosofische reis hanteert hij een verrassende aanpak. Het boek is geen inleiding op de Ring, ook geen handleiding bij het begrijpen ervan of een muzikale analyse. Ofschoon al deze zaken bij Faure óók langskomen, voegt hij iets heel wezenlijks toe: hij stelt vragen. Hij neemt jou als lezer mee door alle vier de drama’s, presenteert zo ongeveer iedere scène en laat zien hoe tekst en muziek samenhangen en elkaar versterken. En dan gaat hij dieper in op de handeling, soms omdat die heel typerend is voor een van de personages, vaker omdat die voortkomt uit een meer algemeen menselijk gedrag. Wat hij aan de orde stelt kan gaan over iets als liefde en lust, het karakter van de dood, de rol van vrouwen in een mannenwereld, het duiden van dromen, de louterende werking van lijden en ga zo maar door. Het klinkt heel zwaar, realiseer ik mij, maar omdat het is verpakt in een drama dat je, zeker wanneer je de tijd en moeite ervoor neemt, steeds meer gaat boeien krijgt doorlezen iets verslavends.
Het enige wat ik heb gemist in dit verder zo doordachte boek is het advies af en toe eens een scène te luisteren. Het daagde mij pas halverwege dat dit een zinvolle toevoeging kon zijn. En inderdaad, dat werkt. Je krijgt het verhaal dan nog indringender binnen, en ziet nog duidelijker hoe Faure zijn commentaren opbouwt. En wanneer je eenmaal aan het luisteren bent, zou je ook de visuele beleving kunnen toevoegen. Tip: de Londense Royal Opera House is al enkele jaren bezig de hele
Ring op te voeren, met grote zangers en een veelal oogstrelende enscenering. Daarvoor hoef je niet naar Londen, veel Nederlandse bioscopen bieden van tijd tot tijd de streaming aan. Aanbevolen!
Gerbert Faure / Wagners Ring. Een filosofische reis / 320 blz / Boom, 2026
