De huismannenclub

Als er één stereotype welhaast onuitroeibaar lijkt, dan is dat het beeld dat wij van expats hebben. Van de manier waarop zij hun leven hebben ingericht. Want wees eens eerlijk, denkt u daarbij ook niet het eerst aan een man die een baan heeft, dagelijks naar zijn werk gaat, terwijl zijn echtgenote het huishouden doet, met lotgenoten uitstapjes organiseert en verder haar tijd vult met zinvol vrijwilligerswerk? Ik heb lang in een groot Haags museum gewerkt en kan dit beeld tot op zekere hoogte – de vloed aan buitenlandse dames die zich jaar na jaar meldden voor vrijwilligerswerk - bevestigen. (Hoewel dat traditionele beeld de laatste jaren wel wat aan het veranderen is.) Bijna niemand zal daarentegen bij de term expat in eerste instantie denken aan een vrouw met een baan, en een man die huis en gezin bestiert. Maar waarom niet? De term expat is immers genderneutraal? Merijn de Boer schreef er een speelse roman over.

De Boer is ervaringsdeskundige. Zijn echtgenote, die hij in deze roman Daantje noemt, werkt voor het ministerie van Buitenlandse Zaken. Een klein jaar nadat ze elkaar hebben ontmoet wordt zij voor het eerst uitgezonden, naar Tunesië. Het is voor beiden vanzelfsprekend dat hij met haar mee zal gaan. En eigenlijk is dat een zegen. De Boer – die zijn hoofpersoon de naam Ole geeft - liep in Nederland namelijk vast, had via uitzendbureaus steeds voor even een baantje maar ‘bouwen aan een loopbaan’ kon je dat niet noemen. Terwijl zijn vrienden een baan, een huis en een gezin hadden, had hij op zijn dertigste nog niets. Maar hij was er niet minder gelukkig door. De oorzaak lag namelijk bij hemzelf. Hij hield van zijn rust, zijn vrijheid. Presteren was hem vreemd: ‘Als mij werd gevraagd : “Wat wil je bereiken in het leven?”, dan antwoordde ik naar waarheid en tevredenheid: “Niets”. Voor mij zat de waarde van het leven in andere kwesties. Zoals vriendschap, of het idee van liefde, of de schoonheid van kunst. In het geluksgevoel dat me kon overvallen als ik ’s ochtend vroeg ging hardlopen door het nog stille Vondelpark; of tijdens een middag in een leeg café met een boek, terwijl het buiten regende.’ 

De eerste maanden in Tunesië zijn goddelijk. Ze wonen tijdelijk in een huisje aan de kust, pal naast een vuurtoren. Daan vertrekt iedere dag naar haar werk, waarna Ole de dag vult met lezen, liggend in een hangmat die hij tussen twee olijvenbomen heeft gespannen. Om af te koelen neemt hij af en toe een duik in zee, ter verstrooiing slentert hij soms wat door het oude centrum van Sidi Bou Said. Uit te houden, zou je denken.

Maar dan komt hij in contact met Engelbert, net als De Boer ook een huisman. Engelberts echtgenote werkt al 25 jaar voor een NGO, voornamelijk op standplaatsen in Afrika. Hij beschouwt zijn status van huisman zo’n beetje als een heuse loopbaan, regelt het huishouden tot in de perfectie en organiseert wekelijks een pizza-borrel voor een handvol andere huismannen. En staat erop drie keer in de week bij Ole op de koffie te komen. Ofschoon Ole zich aanvankelijk overvallen voelt door deze control freak, wennen ze gaandeweg aan elkaar, accepteren ze elkaars volstrekt verschillende karakters. 

Via Engelbert wordt Ole opgenomen in het groepje huismannen. Dat geeft de Boer een opening om als auteur los te gaan. Elk van deze mannen lijkt wel een of meerdere afwijkingen te hebben, wellicht veroorzaakt of verergert door het zwervende bestaan. De meesten, zeker degenen die al langer onderweg zijn, verlangen naar Nederland. Maar ze realiseren zich ook terdege dat ze daar nooit zo’n vrij en relaxed bestaan zullen hebben als in het buitenland. Het is een spagaat waar je niet uitkomt, dus tekenen ze iedere keer maar weer een nieuw contract, in hetzelfde of een ander land. Met, in dat geval, nieuwe huismannenclubjes. En kijken ze met een zeker dedain neer op vrienden en familie in Nederland. Het is voor Ole alsof hij zijn toekomst voorgespiegeld krijgt. De relatieve leegte van zo’n bestaan bezorgt hem gaandeweg een rusteloos gevoel.

Bevat Rollende stenen een boodschap? Of is het niet meer dan een lichtvoetig geschreven en amusant kijkje achter de schermen van een heel bijzondere beroepsgroep? De roman heeft iets van beide, maar De Boer gaat een stap verder. En werkt het verhaal uit tot de geboorte van een schrijverschap. Van een oeuvre, waarvan hij in Tunesië het debuut laat ontkiemen. Een oeuvre dat daadwerkelijk, met romans als ’t Jagthuys (2016), De saamhorigheidsgroep (2020) en Het Surinamedagboek (2023) literaire prijzen zal vergaren. Want tijd om te schrijven heeft deze huisman nog steeds, of het nu in Tunesië, Jeruzalem of New York is.

Merijn de Boer / Rollende stenen / 192 blz / Querido, 2026

Nachtnotitie

In de zomer van 2024 overleed na een kort ziekbed Gerda, de echtgenote van Jan Siebelink. Ze waren allebei midden tachtig, en een mensenleven lang bij elkaar geweest. Ofschoon ze allebei het laatste jaar wat kwakkelden, hij met een glaucoom en zij met hartklachten, wees niets er op dat haar einde nabij was. Ze onderging zelfs een hartoperatie, die succesvol verliep. Maar kort daarop diende een dodelijke ziekte zich bij haar aan. Binnen enkele weken was ze weg. Ze was zich volledig bewust van haar situatie. In de woonkamer, met zicht op de tuin, haar geliefde vleugel en de familiefoto´s, werd een ziekenhuisbed geplaatst. Om tot het laatst contact te houden met de dingen die haar dierbaar waren. Dapper.

Siebelink was na haar overlijden flink van de kaart. Wist die eerste tijd niet goed wat te doen met zichzelf. Zijn vriend Frans Thomése raadde hem aan toch maar eens iets op te schrijven. Al was het ook maar om ergens mee bezig te zijn, iets te doen met zijn gevoelens van verlies. Gaandeweg kwam daar voor Siebelink nog iets bij: iets van haar leven bewaren. Geen monumentje, maar herinneringen, een geschreven memoir. Het boekje, Rouwjournaal, verscheen in mei 2025, alweer anderhalf jaar geleden. 

De titel is ietwat misleidend, want het is geen van dag tot dag reportage. Siebelink kiest per korte notitie wat het onderwerp zal zijn, schijnbaar zonder vooropgezet plan verspringend in de tijd. Het gaat vooral over Gerda en wie zij was, wat zij voor hem betekende, maar ook over hun huwelijk. Siebelink lijkt niets te bedekken, allerlei intimiteiten benoemt hij. In de context van dit journaal hebben ze een betekenis. De lichamelijke aftakeling van Gerda wordt niet verhuld, evenmin als de angstaanvallen van de schrijver wanneer hij na haar dood alleen in zijn grote, vrijstaande huis in Velp achterblijft en midden in de nacht voortdurend insluipers denkt te horen. Metalen emmers onder de tuinmuur plaatst, in de hoop dat dieven die zullen omschoppen en lawaai veroorzaken.

Schrijven over een gestorven geliefde zal niet gemakkelijk zijn. Om nog maar te zwijgen over het beschrijven van dat proces zelf. Het onderwerp is voor de auteur als schrijver gewoonlijk onbetreden terrein en wanneer de vriend of vriendin, echtgenoot, echtgenote, vader, moeder, zoon of dochter recent is overleden is het ook nog eens schrijven over een onderwerp dat emoties oproept. Maar wanneer het lukt, kan het resultaat indrukwekkend zijn. Zowel voor de auteur, die zijn of haar verdriet in een heel persoonlijke vorm heeft kunnen gieten, en het daarmee misschien ´van zich af heeft geschreven’ zeggen we dan voor het gemak, alsook voor de lezer die het verhaal om meerdere redenen, waaronder herkenning, gelezen kan hebben. Het ultieme voorbeeld van zo’n geslaagde tekst is voor mij Schaduwkind (2003) van P.F. Thomése - ja, diezelfde - over de dood van een pasgeboren dochtertje. Of, recenter, Alles voor de reis van Adriaan van Dis.

Wie had gedacht dat het schrijverschap van Siebelink daarmee ten einde was, heeft het mis. Onlangs verscheen Nachtnotitie. Het is geen direct vervolg op Rouwjournaal, maar je kan de boeken als een twee-eenheid lezen, dat heeft zeker een meerwaarde. Vandaar mijn inleiding hierboven. In Nachtnotitie komt Gerda weliswaar voor, maar Siebelink geeft erin veel meer ruimte aan zijn vroege jeugdherinneringen. Die van de ouderlijke kwekerij in Velp, van zijn vader die in de ban raakt van radicale gereformeerde predikers. Kortom, van de wereld die Siebelink ooit beschreef in Knielen op een bed violen. Voor wie daarvan genoot, is Nachtnotitie een aanrader.

Siebelink is ervan overtuigd dat hij over niet al te lange tijd zal sterven. Nu is dat voor een man van 88 op zich geen vreemde gedachte, maar hij koketteert er naar mijn smaak nét iets te nadrukkelijk mee. Hoewel zo’n houding ook wel weer vintage Siebelink is. Nachtnotitie opent sterk, geeft direct het kader aan: 

‘Het is halfvier in de nacht.

Als op voorgaande dagen heb ik tegen tienen mijn lifewatch omgedaan. Sarah is in haar mand gaan liggen, ik heb bij haar gehurkt en lieve woordjes tegen haar gezegd. In de voorkamer keek ik naar de foto op de piano, de loper ligt onaangeroerd op de toetsen. Ik heb de lichten uitgedaan, en in de gang, onderaan de trap, de handen op de trapposten, me vijftien seconden lang opgedrukt. Ik deed dat om te weten hoe sterk ik nog ben, ook omdat ik geen zin had om naar bed te gaan, en evenmin om beneden te blijven.

Ik verlangde ernaar de hele nacht door te slapen, ik wilde niet liggen piekeren. Dag en nacht zijn twee parallelle ruimtes, in een ondeelbaar moment ga je van de ene in de andere over, ga je een grens over, over de dag heb je nog enige zeggenschap, de nacht is onverlicht, onvoorspelbaar, grenzeloos.’

Nachtnotitie is meer dan een teruggrijpen op zijn grootste succes. Gedurende de nacht komen ook gebeurtenissen uit zijn leven als leraar Frans op een middelbare school bovendrijven, alsmede herinneringen aan zijn literaire debuut en vrienden uit het literaire wereldje. Maar het leven op die kwekerij, met die losgeslagen vader en die lieve, maar misschien iets te bescheiden en zachte moeder, vormen de kern van Nachtnotitie. De jonge tiener Siebelink hielp zijn vader in zijn vrije uren, deed klusjes en bracht bestellingen rond. Ook vergezelde hij soms de lokale bloemist op diens ritten naar veilingen in Rijnsburg en het Westland, waarmee hij voor zijn vader wat extra’s verdiende. Maar helemaal onschuldig bleven die ritten niet, als je de schrijver moet geloven. Een onthulling? Hoe het ook zij, je kan niet anders dan concluderen dat de oude Siebelink, terwijl niemand hem daartoe verplicht en hij als schrijver niets meer hoeft te bewijzen, twee egodocumenten schreef die zeer de moeite waard zijn.

Nachtnotitie / Jan Siebelink / 176 blz / De Bezige Bij, 2026

Het lied van Rosa

Er zijn van die romans die je heel voorzichtig moet bespreken. Dat zijn de romans waarin alles met alles is verweven, en waarbij je zomaar een gigantische spoiler kan veroorzaken. De nieuwe roman van Gerwin van der Werf, Het lied van Rosa, is er zo een. Het verhaal is gesitueerd in de Middeleeuwen, zo tegen het jaar 1000, en is overzichtelijk: de jonge Rosa maakt mee dat het dorpje in het Zwarte Woud waar zij met haar familie woont door soldaten van een vijandige vorst wordt uitgemoord. Zij weet te ontsnappen en zoekt haar heil in het naburige klooster, de abdij van Hirsau. Verkleed als jongen, welteverstaan, want vrouwen worden er niet toegelaten. Carolus heet hij/zij voortaan. En zij is een noviet, een kloosterling in opleiding. Opvallend is haar mooie, heldere stem, waarmee zij het niveau van het kloosterkoor flink opkrikt. Omdat niemand voor haar verblijf betaalt, werkt ze hele dagen in de werkplaats waar van geitenhuiden perkament wordt gemaakt. Tussendoor probeert zij uurtjes te stelen om in het scriptorium boeken te lezen.

Deze verhaallijn wordt afgewisseld met die van Friso, een Utrechtse student musicologie, die in 1992 in opdracht van zijn professor afreist naar het Franse Laon, om daar in de universiteitsbibliotheek een beroemde graduale te bestuderen, een muziekboek uit de tiende eeuw waarin alle gezangen voor de mis door het jaar heen zijn opgenomen. Het bijzondere van dit exemplaar is dat de notatie van de tekst en de muziek van meerdere liederen een nieuwigheidje bevat, een neumen, een ‘sprong’ in het notenschrift die voor die tijd ongekend was. Friso had die notaties ook kunnen bekijken op microfiches, maar dat was niet voldoende geweest om uitsluitsel te krijgen over een specifiek onderdeel van deze graduale: er lijken tegen het einde van het boekje meerdere katernen te ontbreken. Om vast te stellen of die eruit zijn verwijderd, gesneden of gescheurd, heb je het fysieke object nodig. 

Het kloosterleven dat Van der Werf schetst is ronduit morsig. De gebouwen zijn slecht onderhouden, de religieuze discipline van veel kloosterlingen is ver te zoeken en onder die mannen bevinden zich de welbekende baantjesjagers en ook de volslagen engerds. Het is dan ook een klooster in de provincie, ver van een van de religieuze centra waar geld in overvloed is. Maar Rosa/Carolus weet zich staande te houden, als jongeman, als cantrix – voorzanger - van het koor en als kopiist van bijzondere handschriften. Wanneer zij door haar abt naar Metz wordt gestuurd om daar een opvallende ontwikkeling in het notenschrift te bestuderen en kopiëren, en zij in contact komt met kunst, cultuur en wetenschap, maakt ze een snelle geestelijke ontwikkeling door en raakt ze hartstochtelijk verslingerd aan dat nieuwe leven. Een leven dat veel uitdagender is dan de sombere zwaarte van haar in de bossen verscholen klooster. Ze probeert zelfs, heel voorzichtig, een lied te componeren in het notitieboek dat ze voor haar werk gebruikt. Iets dat vrouwen beslist niet was toegestaan.

De lange hoofdstukken met Rosa en de veel kortere met Friso, die in tijd zo’n tien eeuwen van elkaar zijn verwijderd, cirkelen om elkaar heen, voeren een dans uit, raken elkaar soms heel kort, om er dan weer vandoor te gaan, ieder hun eigen verhaal in. Van der Werf leidt dat heel behendig, verspringend in de tijd zoals hij ook al deed in zijn roman Wilgeneiland (2024).

De eigenlijke hoofdpersoon van Het Lied van Rosa is niet Rosa, en ook niet Friso. Nee, alles draait om de muziek. En we hebben het dan over de muziek die een rol speelde tijdens de Middeleeuwse eredienst. Wij noemen dat meestal, voor het gemak alles op een hoop schuivend, Gregoriaanse muziek. Dat is een benaming die in zwang kwam tegen het jaar 1000, een etiket dat werd geplakt op de vernieuwing van de kerkelijke missen en de muziek daarin die al was begonnen onder Karel de Grote, zo’n 200 jaar eerder. 

Muziek speelt een rol bij zo’n beetje alles wat in Het lied van Rosa gebeurt: in gesprekken, in situaties en handelingen, bij het kopiëren van handschriften. Het is even wennen, bladzijden lang een gesprek over muziek, maar Van der Werf houdt het licht en begrijpelijk. Dat hij is opgeleid als musicoloog en naast zijn schrijverschap muziekdocent is aan een middelbare school is verklaart de helderheid in het overbrengen van die materie. En hoeveel persoonlijker kan het worden: de tweede voornaam van Gerwin van der Werf luidt – volgens Wikipedia – Friso. En laat de student die de graduale wil bekijken nu net Friso van der Werf heten …

Een historische roman valt of staat met het vermogen van de auteur het verleden leven in te blazen. Een van de beste voorbeelden van een geslaagde poging is natuurlijk Umberto Eco met De naam van de roos (1980). Dichter bij huis is daar Willem die Madoc maakte (2021) van Nico Dros. En vergeet Thomas Rosenboom niet, met zijn briljante Gewassen vlees (1994). Wat voor nut heeft zo’n korte opsomming? Wel, het zijn titels die bij mij opkwamen toen ik Het lied van Rosa voor mijzelf even in perspectief wilde plaatsen. Het zijn ook boeken die honderd procent geslaagd zijn. En het zijn inmiddels klassiekers. Dat geldt voor de eerste drie, en ik ben er zeker van dat dat ook gaat gelden voor Gerwin van der Werf. Het moet raar lopen wanneer zijn indrukwekkende roman volgend jaar niet gaat meedingen naar de literaire prijzen.

Gerwin van der Werf / Het lied van Rosa / 456 blz / Atlas Contact, 2026

Op de trappen van Odessa

Voor een kunstenaar in het Rusland van Stalin kon het leven gevaarlijk zijn. Het scheppen van kunst, of het nu ging om muziek, beeldende kunst, films of iets anders, was een voortdurend laveren langs de grens tussen artistieke vrijheid en de wensen van de communistische partij. Lees: vadertje Rusland, Stalin. Wie te veel de vrijheid opzocht moest er onverbiddelijk aan geloven. Die spagaat is indrukwekkend in beeld gebracht door Julian Barnes, in zijn uit 2016 daterende roman The Noise of Time, bij ons verschenen als Het tumult van de tijd. Hij toont hoe die situatie wordt beleefd door de componist Dmitri Sjostakovitsj, iemand die feilloos aanvoelde hoe ver hij binnen het systeem kon gaan. Maar die nu en dan die grens wel degelijk passeerde, kunst laat zich immers niet muilkorven. Ook Sjostakovitsj wist wat de consequentie kon zijn: midden in de nacht opgepakt worden door de gevreesde veiligheidsdienst, in het beste geval uitsluitend voor een verhoor. Omdat de componist zijn gezin die onrust wilde besparen, wendde hij zich aan om tijdens het hoogtepunt van de Grote Terreur, in het voorjaar van 1937, vanaf middernacht in het trappenhuis van zijn Moskouse appartementsgebouw, aangekleed en wel, en voorzien van een koffertje, te wachten op dat moment. De ene sigaret na de andere rokend. Maar dat moment kwam gelukkig nooit. Het heeft dus wel ijzingwekkende literatuur opgeleverd.

Hoog op het lijstje van Russische kunstenaars die een problematische relatie hadden met Stalin staat de filmregisseur Sergej Eisenstein (1898-1948). Je zou het een knipperlichtrelatie kunnen noemen. Minstens de helft van Eisensteins films noemde Stalin geniaal, maar een handvol andere dreven hem al bij de eerste vertoning tot uitzinnige woede. Hij verbood vervolgens de roulatie daarvan. Dat was niet uitsluitend de schuld van de filmer, al had die wel een ietwat ongemakkelijk karakter en overschreed hij voortdurend de toegekende budgetten. Ook de partijlijn, die in die beginjaren van de communistische heilstaat nogal eens werd bijgesteld, bracht Eisenstein soms in problemen. Dan voltooide hij een film waartoe hij twee jaar eerder de opdracht had gekregen, maar waren de politieke richtlijnen inmiddels gewijzigd zodat de film niet langer de officiële boodschap verkondigde. Of was Lev Trotski in ongenade gevallen, zodat hij in 1927 uit ieder shot van Oktober moest worden gesneden. Een gekmakende taak, maar weigeren was geen optie.

Onlangs verscheen Op de trappen van Odessa van Guzel Jachina (1977), een in de autonome republiek Tatarstan geboren en getogen auteur van succesvolle historische romans. Het is een op het leven en werk van Eisenstein gebaseerde roman. De titel verwijst naar de scène uit de film Pantserkruiser Potemkin (1925) die we allemaal wel eens zullen hebben gezien: tijdens een opstand in 1905 van opstandige matrozen en burgers tegen de soldaten van de tsaar in de haven van Odessa rolt een kinderwagen van een lange trap naar beneden, trede voor trede, tergend langzaam. Het lijkt één lang shot, dat toch vanuit meerdere posities is gefilmd. Het is een film vol ongewone én ongelooflijke regie en cameravoering, zoals opnamen vanuit de lucht waarvoor Eisensteins vaste cameraman Eduard Tissé zich in een tuigje door een enorme havenkraan liet ophijsen. Een film zo megalomaan dat een eskader van de Zwarte Zeevloot werd opgetrommeld. Een film met misselijkmakende massa-executies, waaraan duizenden liters kersen op sap te pas kwamen. Een film tot slot die in de gedurfde montage, die Eisenstein nooit aan medewerkers overliet, nog extra effect meekreeg. Pantserkruiser Potemkin is een van de eerste films van Eisenstein, en tevens de film die hem wereldberoemd maakte. Stalin bewonderde de gedurfde keuzes, de vooruitstrevende stijl en de heldhaftige houding van de opstandelingen, voelde aan dat die combinatie bij de Russische bevolking de juiste snaar zou raken. En hij kreeg gelijk. 

Het spreekt vanzelf dat Jachina aan de grote films veel aandacht besteedt. Ze komen allemaal langs, van Staking uit 1924 tot en met Alexander Njevski uit 1938. Na de film over deze legendarische Russische vorst volgt direct na de oorlog nog een deels mislukte trilogie over Ivan de Verschrikkelijke. Deze luidt de definitieve neergang van Eisenstein in, en hij raakt voorgoed gebrouilleerd met Stalin. Wanneer hij in 1948 wordt geveld door een hartaanval is dat tevens het einde van een regisseursloopbaan die nauwelijks vijfentwintig jaar duurde.

Bij Jachina komt Eisenstein naar voren als een gedreven filmer, maar tegelijk ook als een altijd ietwat onzekere kunstenaar. Bij vertoningen van een nieuwe film neemt hij vaak plaats in de coulissen van het theater om de reacties van de toeschouwers te kunnen zien. Wanneer hij in 1929 in opdracht van Stalin naar Europa vertrekt om zich daar de nieuwe uitvinding eigen te maken, de geluidsfilm, en later op verzoek van Paramount Pictures doorreist naar Hollywood, weet hij op beide locaties zijn draai niet goed te vinden. En maakt dan maar, op eigen initiatief en met een klein budget, een vreemde maar beeldschone documentaire over de kleuren van de Mexicaanse natuur. Geeft dus de voorkeur aan het doen van zijn eigen ding, geeft gehoor aan een artistieke prikkel.

Tijdens het lezen begon het mij gaandeweg te dagen waarom Jachina deze kloeke roman op de titelpagina als een Roman buffo presenteert. Het Italiaanse ‘buffo’ betekent zoveel als ‘grappig’. Verwijst ze daarmee naar het nogal extraverte karakter van Eisenstein? De man die van zijn hart geen moordkuil maakte en zich als regisseur nooit liet verleiden tot compromissen? Die streefde naar het volmaakte, dat in zijn ogen uitsluitend werd bereikt wanneer iedereen precies deed wat hij ze vroeg. En dat kon hij afdwingen als het nodig was, met het nodige vertoon. Van gevloek tot gesmeek, van dreigementen tot fysiek contact. Maar altijd theatraal. Meestal effectief. Ik vermoed dat Jachina dit gedrag in haar roman in zekere mate aanzet, versterkt. Ze noemt hem een vrolijke paljas, ik denk zelf dat de term schelm nét iets beter past. Je zou een biografie van Eisenstein moeten lezen om te zien of dat klopt.

Guzel Jachina / Op de trappen van Odessa. Roman buffo / Vertaald uit het Russische door Arthur Langeveld / 541 blz / Querido, 2026

Victoria & Lord M.

Speels, dat is misschien de beste benaming voor Lord M., de nieuwe roman van Arthur Japin. En dat begint al op het omslag. Dat toont een geschilderd portret van een jonge vrouw, gekleed in historiserend kostuum. Of is het een elegante jongeman? De kortgeknipte krullen brengen je even aan het twijfelen. De hoofdpersoon van de roman is zij vast niet want de titel, Lord M., verwijst nadrukkelijk naar een man, in dit geval William Lamb, Lord Melbourne, van 1834 tot en met 1841 premier van het Verenigd Koninklijk. En dat waren de jaren waarin de nog jonge, onervaren Victoria de Britse troon besteeg. De verstandhouding tussen de nog wat schuchtere vorstin en haar ervaren eerste minister, dat is ditmaal Japins speelveld. Met in de dug-out, zo je wilt, de vrouw van het omslag: Lady Caroline Lamb, de voormalige echtgenote van Lord M. Overleden in 1828, maar niet nadat zij een gigantisch schandaal had veroorzaakt dat Lamb politiek maar nét overleefde, en hem emotioneel voor altijd zou tekenen.

Ofschoon Victoria bij haar aantreden regeerde over een groot deel van de wereld, had ze daarvan op dat moment nog nauwelijks iets gezien. Ze had een beschermde opvoeding genoten, grotendeels binnen de muren van paleizen. Als koningin moest dat zo snel mogelijk veranderen, en Lord Melbourne was de aangewezen persoon om die rol van mentor op zich te nemen. Victoria resideerde in Windsor Castle, per koets of paard een kleine twee uur van het centrum van Londen. Ze liet daarom voor Melbourne een appartement inrichten in het kasteel, waardoor hij na het diner niet in de late avond nog terug hoefde naar huis. Vrijwel dagelijks brachten ze enige uren samen door. Voor de buitenwacht moet het de indruk hebben gewekt van een vader-dochter relatie, en dat was in zekere zin ook zo. Maar Victoria stoorde zich daar niet aan, zij realiseerde zich terdege dat de lessen van de premier essentieel waren voor een succesvol koningschap.

Er is één onderwerp dat Victoria lange tijd voor zich uitschuift: een huwelijk. Melbourne begint daar telkens weer over, maar zij wimpelt hem steevast af. Heeft vermoedelijk in haar familie al teveel slechte voorbeelden meegemaakt om naar zo’n verbintenis uit te zien. Maar nieuwsgierig raakt zij toch. Dus geeft zij haar mentor als kerstcadeau een mooi notitieboek, en vraagt hem daarin zijn eigen gedachten over de liefde, en zijn ervaringen met het huwelijk te beschrijven. Hij doet dat. Eerst met frisse tegenzin, maar gaandeweg ervaart hij het terugkijken als een weldaad, maakt het iets bij hem los dat lange tijd heeft vastgezeten. Ieder voltooid deel levert hij in bij Victoria, die dan haar staatszaken resoluut terzijde schuift en in het voorbije liefdesleven van haar eerste minister duikt. Dat het lezen daarover verslavend werkt begrijp je wanneer je weet dat Melbourne getrouwd was met zijn jeugdliefde, de extraverte Caroline Lamb, dat deze verlieft raakt op Lord Byron en, omdat die hun affaire op een zeker moment beëindigt, die relatie publiekelijk opblaast. In 1812 was dat in Londen hét gesprek.

Het leven en koningschap van Victoria moet welhaast een van de meest uitgemolken historische onderwerpen zijn: boeken, toneelstukken, tentoonstellingen, documentaires, speelfilms, televisieseries, noem het maar op. Alles is al eens gedaan, denk ik dan. Maar dat Japin kiest voor een structuur waarin hij drie levens en twee verhaallijnen subtiel verweeft, en daarnaast lopende tekst afwisselt met dagboeknotities, is een vondst die werkt. 

Ik ben niet iemand die alles van Japin leest. Maar omdat ik een voorliefde heb voor historische romans lees ik hem wel heel regelmatig. Vooral de wat ingetogen romans bekoren mij, zoals het uit 2022 daterende Wat stilte wil, over de geknotte loopbaan van de klassieke zangeres Anna Witsen. Maar ook Lord M. krijgt van mij een plekje hoog op de lijst. Ik las het trouwens als luisterboek, wat ik kan aanraden. Waarom? Nu, niemand is zo enthousiast over het werk van Japin als de auteur zelf. En dat straalt hij uit. Zeker bij het voorlezen ervan. Beslist een meerwaarde.

Arthur Japin / Lord M. / 333 blz / De Arbeiderspers, 2026 // Luisterboek, voorgelezen door de auteur / 8 uur en 38 minuten / De Arbeiderspers, via Storytel

50 Klimaatspeeches

Vermoeiend, die klimaatconferenties. Er komt meestal weinig uit. Goede bedoelingen, gesmoord in halfbakken compromissen. En dan worden ze ook nog eens gehouden op exotische locaties, waardoor ze deels de geur hebben van een door de baas betaalde vakantie. En wat dacht u van de luchtvervuiling? Want echt niemand komt op de fiets. Ziedaar de beeldvorming van deze bijeenkomsten. Theatermaker Anouk Nuyens, artistiek leider van theatergezelschap Bureau Vergezicht, maakte er in 2024 een voorstelling over: Beste mensen. De opvallendste klimaatspeeches van de afgelopen 50 jaar. Die onlangs verscheen als boek.

Waarom deze exercitie? Waarom, vanuit een club die de mooie naam Bureau Vergezicht draagt, niet vóóruitkijken maar juist terúgkijken? Daartoe haalt Nuyens in haar voorwoord de cultuurcriticus Mark Fisher aan. Deze heeft het in zijn werk, wanneer hij de geschiedenis van de klimaatdiscussie bekijkt, over ‘een gevoel van onvervulde beloftes die de westerse mens permanent achtervolgt. Hij noemt dit de ‘slow cancellation of the future’. Doordat de beloofde toekomst uitblijft, beweegt de westerse cultuur niet vooruit, maar herhaalt die zichzelf, waardoor we niet vooruitkomen.’ Nuyens hoopt door het terugkijken voor zichzelf de factoren te kunnen duiden die de voortdurende hapering van het proces veroorzaken. De klimaatspeeches vormen daarbij een heel toegankelijke, behapbare én min of meer officiële bron; ze werden immers vaak uitgesproken bij die klimaatconferenties. Nuygens las er honderden, vijftig daarvan vonden een plek in haar project.

Het besef dat de mens bezig was het milieu langzaam maar zeker te beschadigen en zelfs vernietigen kreeg omstreeks 1970 een enorme boost door de oprichting van de Club van Rome (1968) en haar rapport Grenzen aan de groei (1972), waarin een link werd gelegd tussen economische groei en de gevolgen daarvan voor het milieu. Ineens was er wereldwijd het besef dat de mensheid wellicht op de verkeerde weg was, ergens een afslag over het hoofd had gezien. Het onderwerp was ineens hot. En modieus, wereldleiders poseerden graag als redder van de mensheid: Richard Nixon (1972), Jimmy Carter (1979) en Ronald Reagan (1984) openen met statements de selectie van Nuygens. Opvallend aan hun bijdragen is het geloof dat de gebundelde kracht van wetenschap en techniek in staat zou moeten zijn de ontwikkelingen te lijf te gaan dan wel af te remmen. Margaret Thatcher (1989) en Koningin Beatrix, in haar Kersttoespraak van 1988, volgen in hun voetspoor, maar zijn meer persoonlijk bevlogen, en noemen man en paard. 

Het aardige van Beste mensen is de chronologische presentatie, waardoor een ontwikkeling zichtbaar wordt in de manier waarop met het probleem is omgegaan. Ook wordt helder dat met het verstrijken van de tijd de oproepen en acties van individuele personen meer effect gaan sorteren dan die van overheden. Denk aan Al Gore, Greta Thunberg en Naomi Klein. Of heel onverwachte bijdragen, zoals die van Leonardo DiCaprio, die was uitgenodigd een openingsspeech te geven bij een VN klimaattop: ‘Als acteur doe ik net alsof ik iemand ander ben. Ik speel fictieve personages en los fictieve problemen op. En ik geloof dat de mens ook zo naar klimaatverandering heeft gekeken: alsof het fictie is, alsof het op een andere planeet gebeurt. […] Dit is een tijd van grote urgentie en een boodschap van grote urgentie. Geachte vertegenwoordigers, leiders van de wereld, mijn leven bestaat uit doen alsof. Het uwe niet. En het is aan u.’(2014)  

Optreden op een klimaatconferentie levert vanzelfsprekend aandacht op. Dat realiseren zowel actievoerder als het organisatiecomité zich. Deze dertienjarige jongen wist in 1992 namens een jeugdbeweging het spreekgestoelte te beklimmen: ‘Ik ben nog maar een kind en ik heb ook niet alle oplossingen, maar ik wil dat u zich realiseert dat u ze ook niet heeft. U weet niet hoe u de zalm kunt terugbrengen naar een opgedroogde rivier, u weet niet hoe u een dier kunt terugbrengen dat inmiddels is uitgestorven, en u kunt geen bossen terugbrengen die ooit groeiden waar nu een woestijn is. Als u niet weet hoe u iets kunt herstellen, hou dan alstublieft op met het kapot te maken.’

De Canadese journalist Naomi Klein, bekend om haar publicaties over multinationals, kwam in 2015 met een te vaak over het hoofd geziene constatering: ‘De harde waarheid in antwoord op de vraag “Wat kan ik, als individu, doen om klimaatverandering te stoppen” is: niets. […] Het gewicht van de wereld rust niet op de schouders van één persoon. Het rust in de kracht van het transitieproces waar miljoenen mensen al deel van uitmaken.’

Maar misschien was de bekende astronoom en presentator van onder andere de serie Cosmos, Carl Sagan, wel de enige echte visionair die zich publiekelijk over het onderwerp uitsprak. In 1990, op een congres van de North Carolina State University, voor een gehoor van duizenden wetenschappers en studenten, vergeleek hij de aanpak van het klimaatprobleem door de Verenigde Staten met de aanpak van de wapenwedloop tijdens de Koude Oorlog. Er was toen een Russische dreiging, wat de Amerikaanse politiek ertoe bracht uit te gaan van een worst case scenario: een massale Russische aanval met kernwapens. Daarop bereidde men zich voor. En gaf daartoe decennialang werkelijk astronomische bedragen uit. En op dezelfde wijze, sprak Sagan zijn gehoor toe, moeten we vandaag beginnen met het aanpakken van het klimaatprobleem. Uitgaan van het slechtste scenario. Maatregelen nemen. Budget reserveren. Dat was 36 jaar geleden. Velen vonden dat hij overdreef.

Anouk Nuyens / Beste mensen. De opvallendste klimaatspeeches van de afgelopen 50 jaar / Vertaling buitenlandse fragmenten Goya van den Berg / 126 blz / De Geus, 2026

Mijn vader, de 'tovenaar'

Eind augustus 1949 werd in Duitsland de 200ste geboortedag van Johann Wolfgang von Goethe gevierd. Grote delen van het land lagen weliswaar nog in puin en het verlies aan mensenlevens was onvoorstelbaar geweest, maar toch werd besloten om Duitslands grootste schrijver te eren. Het zou immers een moment van bezinning kunnen zijn, een voorzichtige stap richting normaal. Hoogtepunt zou een lezing over Goethe zijn, te houden in de twee ‘Goethe-steden’ Frankfurt am Main en Weimar, sinds kort respectievelijk gelegen in de DDR en de Bundesrepublik. Voor die lezing werd Thomas Mann gevraagd. Deze was in 1933, nog tijdens de machtsgreep van Hitler, naar het buitenland uitgeweken. Achtereenvolgens naar het vrije Frankrijk, Zwitserland en de Verenigde Staten. Vanuit zijn ballingschap had hij tijdens de oorlog vrijelijk het regime van de nazi’s kunnen bekritiseren, wat hem bij een deel van de Duitsers geliefd maakte. Maar vanzelfsprekend niet bij iedereen. En in 1949 was Duitsland in die zin nog lang niet ‘opgeschoond’, aanhangers van de nazi’s hadden, vaak achter de schermen, nog veel invloed. Het bezoek van Mann mocht je dus wel ‘beladen’ noemen.

Waarom deze inleiding? Heel simpel. Ik zag in de bioscoop de trailer van de speelfilm Vaterland. Die brengt dat bezoek in beeld. Gefilmd in stemmig zwart-wit, met in de hoofdrollen Hanns Zischler als Thomas Mann en Sandra Hüller als zijn dochter Erika. Zij begeleidde haar vader op deze reis, zoals zij al sinds het einde van de oorlog nauwelijks van zijn zijde week. In de laatste tien jaar van Mann, hij zou in 1955 overlijden, was zij zijn naaste medewerker, zijn redacteur én manager. Meermaals heeft zij over hun samenwerking geschreven, en in 2002 verscheen in de reeks privé-domein een Nederlandstalige bundeling van die teksten en brieven. Ik las dat boek lang geleden, maar trok het bij thuiskomst uit de kast en herlas het in enkele dagen. En ja, ook dat bezoek in 1949 beschrijft ze erin.

Mijn vader, de tovenaar. Herinneringen en brieven bestaat uit drie delen. Het eerste is een lang radio-interview dat Erika in 1968, een jaar voor haar dood, gaf. Dat bevat vooral huiselijke herinneringen aan de familie Mann. De bulk van het boek bestaat uit een selectie uit de briefwisseling tussen Erika en haar vader, met af en toe brief van of aan Katia Mann, haar moeder. De afsluiting wordt gevormd door een tekst uit 1956, waarin Erika op het laatste jaar van haar vader terugkijkt.

Als je Erika met één woord moet karakteriseren, zou dat ‘doortastend’ zijn. Vanaf haar vroege jeugd kwam ze voor zichzelf op en had ze een eigen mening. Dat laatste kwam sterk naar buiten in het cabaretgroepje Die Pfeffermühle dat ze vanaf 1933 in München en later in Zürich zou leiden, en waarin ze onomwonden commentaar leverde op de politieke en maatschappelijke situatie in Duitsland. Ze deelde haar leven met een vrouw, Therese Giehse, die ook in het cabaret zat. In 1933 trouwde ze met de dichter W.H. Auden, puur en alleen om een Brits paspoort te verkrijgen. Essentieel om te kunnen reizen, sinds haar Duitse staatsburgerschap door de nazi’s was ingetrokken. In de oorlog voerde ze opdrachten uit voor de BBC en andere media, en trok vanaf 1943 op met de geallieerde troepen. Organiseren was haar tweede natuur, en dat zou ze vanaf 1947 doen voor haar vader. Ze woonde daarom na de oorlog ook bij haar ouders, eerst in Californië en vanaf 1952 in Küsnacht, bij Zürich.

Het interessantst is voor mij de ruime keuze uit de briefwisseling, die loopt van 1919 tot en met 1955. Meer dan in de twee andere stukken zit je daar bovenop de belevenissen van Erika en haar vader. Dat kan, wellicht wat banaal, gaan over het honorarium dat Mann vangt voor een boek of lezing. Of een discussie over het selecteren van de juiste uitgever, nu de nazi’s zijn vaste uitgever, Fischer, in de tang leken te hebben. Erika’s bemoeienis als redacteur met de teksten van Mann is een eye-opener. Met regelmaat vraagt hij haar om hele hoofdstukken of een heel boek te redigeren, bijvoorbeeld Jozef en zijn broers en Felix Krull, of lezingen met de helft in te korten. Dit laatste was inderdaad ook het geval bij de lezing over Goethe in 1949. Erika schrijft dat ze bij door haar geredigeerde lezingen, die in het redactieproces meermaals heen en weer waren gegaan, tijdens de lezing, zittend in de coulissen van het theater, haar vader uit haar hoofd had kunnen souffleren. Maar dat was nooit nodig, want wanneer Mann eenmaal het podium had beklommen ging het als vanzelf.

De film, Vaterland, wordt verwacht in de loop van oktober. Ik kijk ernaar uit, en ben blij dat ik nog even dit boek heb gelezen. En voor wie zich altijd heeft afgevraagd waarom Mann ‘de tovenaar’ wordt genoemd: ook dat onthuld Erika voor ons. Begin jaren twintig, ze waren toen ongeveer vijftien, waren Erika en haar broer Klaus uitgenodigd voor een carnavalsfeest. En omdat hun moeder Katia niet thuis was, besloten ze om hun vader mee te vragen, anders zat die maar alleen. Die probeerde er onderuit te komen, hij had immers geen verkleedkostuum. Maar Erika drapeerde wat dekens en andere lappen om hem heen en een soort tulband om zijn hoofd, en doopte hem de tovenaar. Omdat Mann in deze periode schreef aan De Toverberg, bleef de naam hangen. Hij ondertekende zelfs zijn brieven met een ‘T’. 

Erika Mann / Mijn vader, de tovenaar. Herinneringen en brieven / Bezorgd door Irmela von der Lühe en Uwe Naumann / Vertaald uit het Duits door Paul Beers / 347 blz / privé-domein nr. 243 / De Arbeiderspers, 2002