Na dertig jaar Siberië

Het is een cynische gedachte, maar ze valt niet te ontkennen: de manier waarop Vladimir Poetin zijn Rusland laat opereren plaatst het land in het centrum van de belangstelling. Wie graag over Rusland leest kan er zijn voordeel mee doen, want uitgevers brengen een constante stroom aan publicaties op de markt met historische overzichten, politieke analyses en kijkjes in het brein van Poetin, om maar enkele onderwerpen te noemen. Een opvallende verschijning in die overvloed is Alles stroomt van Vasili Grossman. Opvallend omdat het gaat om een herdruk van een oudere titel. Er verscheen in 1993 al eens een Nederlandse editie, en Grossman  voltooide het manuscript nog veel eerder, in 1961. Het boek is dus 65 jaar oud. En waarom dan nu toch een herdruk? Heel simpel, omdat de boodschap nog steeds hoogst actueel is. Urgenter dan ooit, zou ik haast zeggen.

Vasili Grossman (1905-1964) was een Russische journalist en oorlogsverslaggever, vooral  bekend door zijn romans Leven & Lot en Stalingrad, waarin hij de strijd van het Russische leger tegen de Duitsers gedurende de Tweede Wereldoorlog beschrijft. Het zijn omvangrijke boeken, elk zo’n duizend bladzijden. Dat hij ooggetuige was van de gebeurtenissen – de slag om Stalingrad, de inname van Berlijn, de bevrijding van Treblinka – vindt zijn weerslag in het rauwe realisme van veel van de scènes. Dat is ook de reden dat Grossman de boeken niet, of slechts in zwaar gekuiste vorm, mocht publiceren. Waarbij wellicht ook meespeelde dat hij van Joodse, weliswaar niet praktiserend, afkomst was. Hij schreef Alles stroomt, wat zijn laatste roman zou worden, tussen 1954 en 1961. Toen hij drie jaar later stierf aan kanker, ging hij ervan uit dat het boek nooit gepubliceerd zou worden. Dat lukte inderdaad pas tijdens Glasnost.

Alles stroomt is opgebouwd rond Ivan Grigorjevitsj. We ontmoeten hem – een vijftiger in armoedige kledij, oud voor zijn leeftijd, stilletjes – in de trein van Siberië naar Moskou. In zijn kleine houten koffertje, met afbladderende verf, draagt hij wat schamele bezittingen en een homp brood. Het is 1954, Jozef Stalin is het jaar ervoor overleden. Daaraan dankt Ivan het dat hij nu in de trein zit, richting Moskou. Vrijwel alle politieke gevangen die onder Stalins bewind waren vastgezet kregen na diens dood gratie. Ivan zat in een Siberisch werkkamp omdat hij zich als student aan de universiteit had uitgesproken tegen de dictatuur. Hij zou er dertig jaar doorbrengen, zonder enig teken van leven van zijn familie of de autoriteiten. Iedereen leek hem vergeten.  

In Moskou bezoekt hij als eerste zijn neef Nikolaj Andrejevitsj, vooral om bij te praten over de lotgevallen van zijn familie. Maar Nikolaj, die zich schuldig voelt omdat hij al die jaren geen contact heeft gezocht met zijn neef, of diens brieven beantwoordt, praat liever over zichzelf. Over zijn succes als wetenschapper, over zijn luxe leventje als partijlid. Wat hij Ivan niet vertelt is dat hij als zelfbescherming altijd de leiders heeft gevolgd, hun wensen ingewilligd. Bijvoorbeeld toen hij en zijn collega’s in 1938 moesten stemmen over de doodstraf voor Nikolai Boecharin, een vijand van Stalin. Hij had ingestemd. Heel bewust niet getwijfeld: 

‘Want zelfs als hij in zijn hart had geweten dat Boecharin onschuldig was, zou hij toch voor de doodstraf hebben gestemd. Het stemde gemakkelijker als je niet twijfelde, daarom had hij zichzelf wijsgemaakt dat hij niet twijfelde. Niet stemmen kon hij niet, hij geloofde immers in de verheven doelstellingen van de partij van Lenin en Stalin.' Maar Ivan had ook zonder woorden ook wel begrepen dat zijn neef zichzelf had verloochend. Hij had weliswaar niemand verraadden, maar het ook voor niemand opgenomen.

Grossman laat Ivan nog doorreizen naar Leningrad en vervolgens naar een provinciestadje, waar hij een baan als slotenmaker weet te bemachtigen en een relatie krijgt met een lieve  vrouw, Anna, bij wie hij een kamertje huurt. Hij wisselt Ivans verhaal af met beknopte essays waarin hij de Russische maatschappij in context beziet. Bijvoorbeeld over de politieke ontwikkelingen van de afgelopen twee eeuwen in Rusland en het Westen. Waar die in het Westen over het algemeen hebben geleid tot vrijheid, was het resultaat in Rusland juist onvrijheid. Of het nu de absolute heerschappij van de tsaren was, het systeem van lijfeigenschap, de uitkomst van de revolutie of het project van collectivisatie: onvrijheid was het gevolg, onderdrukking de gemene deler. Van die onderdrukking was het maar eens kleine stap naar de Siberische kampen, waar veel gevangenen niet werden opgesloten omdat ze iets hadden gedaan, maar omdat ze dat zouden kunnen doen.

Je voelt Ivan verloren rondlopen, in een land dat hem vreemd is, dat in dertig jaar een volkomen andere wereld is geworden. Wanneer Anna overlijdt en niets hem meer bindt, besluit hij naar de Zwarte Zee te reizen om zijn geboortehuis nog eens te zien. Op zoek naar iets dat hem vertrouwd is. Inmiddels bespeurt hij bij zichzelf ook de neiging in die termen over zijn leven in het kamp te denken.

Grossman kiest in Alles stroomt een verrassend perspectief. Romans over de Goelag, die van Aleksandr Solzjenitsyn voorop, zijn er te over. Maar het verhaal van een terugkeer is nieuw voor mij. Met weinig woorden schept Grossman een sfeer, een gevoelsleven. Je hebt al snel met Ivan te doen, voorvoelt ook dat het misschien slecht zal aflopen. Ronduit prettig is de Grossman van de uitgesproken meningen, waarin je de oorlogsverslaggever herkent die net vier jaar bloedige veldslagen achter de rug heeft. Die is voor duidelijkheid.

Vasili Grossman / Alles stroomt / Vertaald uit het Russisch door Anne Stoffel /  Met een nawoord van Lisa Weeda / 221 blz / Uitgeverij Balans, 2026

Martha Gellhorn, oorlogscorrespondent

De mooiste foto´s zijn die waarin van alles samenkomt. Zoals deze. Hij moet zijn genomen ergens in de jaren tussen 1937 en 1945. De geportretteerde is Martha Gellhorn (1908-1998), oorlogscorrespondent. Zij zit aan een bureautje dat is bezaaid met boeken, vellen met aantekeningen en een draagbare schrijfmachine. Tussen haar vingers houdt ze een sigaret, de rook kringelt omhoog. Aan het meubeltje heeft ze twee foto´s van een man geplakt: gebruind type, rond de veertig, snor, breed lachend. Haar geliefde? Jazeker. Het is Ernest Hemingway, de romanschrijver die haar in 1937 vroeg met hem mee te gaan naar Spanje, om  gezamenlijk verslag te doen van de Burgeroorlog. Ze ging op zijn voorstel in, waarmee een heftig deel van haar leven een aanvang nam. Compleet met een huwelijk met, in 1940, én een scheiding, vijf jaar later, van de wereldberoemde schrijver.

Gellhorn begon haar loopbaan niet als oorlogscorrespondent. Ofschoon de klus die ze daaarvóór, begin jaren dertig, aannam bij tijd en wijle ook hectisch kon zijn. In opdracht van president Roosevelt reisde ze enkele jaren door de Verenigde Staten om de stemming onder de bevolking te peilen over de New Deal, het programma waarmee de president de economische depressie en de hoge werkloosheid bestreed. Ze rapporteerde rechtstreeks aan de directeur van het programma, Harry Hopkins. ‘My Dear Mr. Hopkins’, was de vaste aanhef boven haar brieven aan hem. Over hem schreef Geert Mak vorig jaar zijn monumentale biografie De wisselwachter. De New Deal bracht veel goeds, maar op de werkvloer bleek ook dat veel mislukte. Het boek dat Gellhorn daarover in 1936 publiceerde, The Trouble I’ve Seen, werd een groot succes. Haar naam was gevestigd. 

In Spanje koos Gellhorn haar eigen insteek. In haar reportages voor het Amerikaanse Collier´s Weekly zoek je tevergeefs naar de bloedige militaire strijd. Hoe de dagelijkse sores van de oorlog  het leven van de inwoners van het belegerde Madrid overhoop gooide, dát interesseerde haar. En gelukkig ook de lezers en lezeressen van Collier´s. Geert Mak, die voor deze selectie van Gellhorns artikelen een inleiding schreef, typeert haar toon als volgt: ‘scherp observerend, strak en tegelijk emotioneel, met een uitstekend oog voor het menselijk detail.’

Gellhorn en Hemingway bleven, met onderbrekingen, een kleine drie jaar in Spanje. Voor hen liep de oorlog fout af, de Republikeinse regering werd door generaal Franco verslagen. In januari 1939 waren ze vanuit hun hotelkamer getuige van de val van Barcelona en de afscheidsparade van de Republikeinse troepen. Het jaar erop trouwden ze – voor hem het derde huwelijk, voor haar het tweede – en verhuisden ze naar Cuba, zijn favoriete stek. Maar waar hij rust zocht om zijn ervaringen te verwerken in romans en verhalen, daar werd zij voortdurend aangetrokken door nieuwe brandhaarden. In 1938 was zij in Berlijn en München, in 1940 versloeg zij de 1940 Fins-Russische oorlog, om vervolgens een trip langs het Kantonese front in China te maken – waarop Hemingway haar overigens wel begeleidde. Maar toen zij in 1943 besloot naar het Italiaanse front af te reizen en met het geallieerde leger op te trekken, - de foto hierboven is gemaakt in februari 1944 - was dat volstrekt tegen zijn zin. Maar zij was niet zo’n vrouw die de orders van haar echtgenoot zomaar opvolgde … Ze zouden in 1945 scheiden.

Als oorlogscorrespondent zou Gellhorn tot op hoge leeftijd tientallen grote en kleinere conflicten verslaan. De selectie die nog door haarzelf werd gemaakt voor Het gezicht van de oorlog – inmiddels als The Face of War uitgegroeid tot een klassieker – is indrukwekkend. En toont opnieuw haar voorkeur voor het verhaal achter het verhaal, voor de human interest. Zoals het ontroerende De jongens van de bommenwerpers, gemaakt in Engeland. En vanzelfsprekend was zij er getuige van hoe de Russen Berlijn innamen. En bezocht zij Dachau, en schreef erover – een zwaardere klus had ze nooit gedaan. 

Een mooi staaltje van haar vindingrijkheid is haar reportage over de landing op D-Day, 6 juni 1944. Zij zou daarover schrijven voor Collier’s maar Hemingway, die vond dat hij als ‘belangrijker’ correspondent het eerste recht had, kreeg de redactie van het tijdschrift zover dat ze hem op de lijst met embedded journalisten plaatsten en niet haar. Zodra de situatie na de landing veilig zou zijn, zouden zij door een fregat aan land worden gebracht om hun reportages te maken. Dit onder voortdurende bescherming van het leger. Gellhorn was boos, maar verzon een list. Zij meldde zich in Londen aan als verzorgster op een hospitaalschip, met als gevolg dat zij al op 7 juni op een Normandisch strand met gewonden liep te slepen. Dit terwijl het schip met embedded journalisten – waaronder Hemingway – nog dagen buitengaats moest wachten. Collier’s plaatste haar verhaal, als hoofdartikel. 

In haar inleiding bij Het gezicht van de oorlog vat Gellhorn heel beknopt haar boodschap samen: ‘Ik schreef heel snel, dat moest wel; en ik was altijd bang dat ik zou vergeten wat precies het geluid, de geur, de woorden en gebaren waren die specifiek voor dit moment en deze plaats waren. Ik hoop dat ik in de loop der jaren een beetje beter heb leren schrijven. Waar het om gaat in deze artikelen is dat ze waar zijn; ze vertellen wat ik gezien heb. Misschien doen ze anderen, net als mij, denken aan het gezicht van de oorlog. We kunnen er nauwelijks te veel of te vaak aan herinnerd worden. Ik geloof dat herinnering en verbeelding de grote afschrikmiddelen zijn, en niet de kernwapens.’

Martha Gellhorn / Het gezicht van de oorlog 1937-1946 / Met een voorwoord van Geert Mak / Vertaald uit het Engels ‘The Face of War’ door Kees Helsloot en Leo Huisman / 302 blz / Atlas Contact, 2025 (vierde druk)

De Waddenthrillers van Mathijs Deen

Mathijs Deen en het Waddengebied zijn zo´n beetje met elkaar vergroeid, mag je zeggen. In het bijzonder met Vlieland, waar het gezin Deen begin jaren zeventig voor het eerst met vakantie kwam. Op advies van de huisarts. Vanwege de gezonde lucht, die heilzaam zou uitwerken op de longaandoening van Deens oudste broer. Dat bleek inderdaad het geval. Nog heilzamer, maar dan tussen de oren, bleek Vlieland te zijn voor vader Deen. Een wat teruggetrokken man, gewend aan het bosrijke, besloten landschap rondom Hengelo, allergisch voor alles wat zijn dagelijkse routine verstoorde. Maar op Vlieland, onder de eindeloze hemel en de weidse vergezichten, werd hij zowaar vrolijk. Dus werd de zomervakantie voortaan op dat eiland doorgebracht. Wat voor de jonge Mathijs (1962) het begin van een levenslange liefde zou blijken te zijn.

De Wadden. Een geschiedenis

In Deens oeuvre kwam die band de afgelopen jaren steeds sterker naar voren. In 2013 publiceerde hij De Wadden. Een geschiedenis. Een bevlogen neergepend relaas over het gebied, waarvoor hij het opnieuw had bereisd, met bewoners en kenners sprak en talloze archiefstukken en andere documenten raadpleegde. Het bleek een klassieker, het boek wordt nog steeds herdrukt. De novelle Het lichtschip (2020) was minder groots van opzet, maar bood juist in de beperking van plek en handeling een indringend beeld van een wat ondergeschoven aspect van het leven op de Waddenzee. En toen was er, in 2022, ineens een ‘Waddenthriller’.

De Waddenthriller

Aan de benaming moesten we misschien even wennen - het genre bestond immers nog niet – maar dat stond een snelle populariteit niet in de weg. Deens hoofdpersoon is inspecteur Liewe Cupido, midden  veertig, een Duitser van Nederlandse afkomst die daarom door zijn collega´s bij de Bundespolizei See in het Noord-Duitse Cuxhaven ´de Hollander´ wordt genoemd. Cupido is een wat zwijgzame man, opgegroeid op de Wadden. Hij onderzoekt, observeert en analyseert door te luisteren en te kijken. Is ook in staat een stap terug te doen voor het overzicht. Zijn zelfstandige, soms wat afzijdige en eigengereide werkwijze doet enigszins denken aan die van denkbeeldige collega’s als commissaris Maigret en inspecteur Morse. Met die laatste heeft hij gemeen dat het werkgebied in sterke mate sfeerbepalend is: bij Morse is dat Oxford en wijde omgeving, bij Cupido het Nederlandse en Duitse Waddengebied.  

Stoppen op het hoogtepunt

De eerste waddenthriller, De Hollander, verscheen in 2022. En enkele weken geleden verscheen alweer het vijfde deel, De visser. Met daarbij, tot mijn verrassing, het bericht dat Deen de serie daarmee afsluit. Dat lijntjes, uitgezet in vorige delen, weer bij elkaar komen. Jammer dus, maar ook wel klasse, stoppen op het hoogtepunt. Je vermijdt dan het risico van het eindeloze uitmelken van het concept, en dat misschien steeds fantasielozer. 

Maar goed, de vijf delen waarbij het blijft zijn inmiddels een doorslaand succes. De Nederlandse edities halen hoge oplagen, maar in Duitsland is Deen écht een fenomeen aan het worden. Waar die populariteit aan ligt? Enerzijds aan de vakkundige opzet van de verhalen, de structuur volgt de regels van het genre, dwingt je tot doorlezen. Maar misschien nog wel belangrijker is de hierboven al genoemde setting, het Nederlands-Duitse Waddengebied. De sfeer van land en water, in een gebied zonder snelwegen en steden, voelt heel bijzonder. 

Moordzaken

Cupido krijgt te maken met uiteenlopende misdrijven, waarbij er vrijwel steeds een of meer doden zijn te betreuren. In De redder spoelt aan de Engelse kust, in Northumberland, een gehavend skelet aan. Het blijkt het stoffelijk overschot te zijn van een kapitein van een zeesleper die in 1995 tijdens een storm verging boven Ameland. Maar wat begint als een routineonderzoek wordt al snel een moordzaak. In De duiker is het vanaf het begin duidelijk dat er een moord is gepleegd. Wanneer in de Duitse Bocht voor het eiland Amrum een onbekend wrak wordt gevonden, doen duikers een gruwelijke ontdekking: aan de trap van de stuurhut is met handboeien een duiker vastgeketend. De sleuteltjes van die boeien hangen aan een haakje net buiten zijn bereik. Hij ziet ze, maar kan er niet bij. Zo moet hij, waarschijnlijk in paniek zijn luchtfles snel leegzuigend, zijn gestikt. Een moordonderzoek volgt. Maar het is niet altijd de zware misdaad die Cupido op zijn geliefde Wadden tegenkomt. Een wadloper die door een miscalculatie door de stroom wordt meegesleurd lijkt een meer alledaags ongeval. Lijkt …

Een speurtocht die persoonlijk wordt

In het afsluitende De Visser staat Cupido zelf centraal. Daartoe aangezet door het overlijden van zijn moeder besluit hij voor eens en altijd uit te zoeken onder welke omstandigheden zijn vader, een visser, tijdens een winternacht op de Noordzee in februari 1984 verdronk. De oorzaak daarvan is altijd wat onduidelijk geweest. Dat onderzoek wordt een heel persoonlijke speurtocht, waarbij hij ook moet graven in zijn eigen verleden en de grens tussen politieman en zoon gaandeweg oplost. 

Mathijs Deen kan schrijven. Dat wisten we al. Toch dwingt hij daarmee ook ditmaal mijn diepe bewondering af, want dat talent is meervoudig. Het verhaal overtuigt, met zijn stijl laat hij menig collega achter zich en hij springt ook heel behendig om met de structuur. Maar daarnaast is hij ook nog eens een begenadigd voorlezer. Zijn ietwat hese stem doet je dat niet direct denken, maar hij maakt dat qua intonatie en beeldend vertellen meer dan goed. Ik kan dat weten, want ik luisterde alle vijf de waddenthrillers, voorgelezen door Deen zelf. En wat is er meer relaxed dan luisteren naar een professioneel ingesproken audioboek, op een locatie als het zonnige Noordzeestrand, met je blik op het water en de horizon …?

Mathijs Deen / De visser. Een waddenthriller / 352 blz / Alfabet Uitgevers, 2026

Bert Natter - SHORTLIST Libris Literatuurprijs 2026

'Aan het einde van de oorlog is een tour de force van Bert Natter, het getuigt van durf om zo'n intense roman te componeren rond de gebeurtenissen in een concentratiekamp.' [Uit het juryrapport]

De Nederlandstalige literatuur kent een handvol romans waarin de Tweede Wereldoorlog zo indringend wordt beschreven dat de heftigste passages eruit waarschijnlijk nooit meer van je netvlies zullen verdwijnen. Hoe die shortlist eruit ziet? Ik denk dat u net als ik de meest voor de hand liggende titels zo kan opnoemen: Het bittere kruid van Marga Minco, De donkere kamer van Damokles van Willem Frederik Hermans en van Harry Mulisch De aanslag. Aangrijpende en meeslepende boeken, daarom ook al tijden populair voor de leeslijst. Daarnaast zal ieder van ons eigen favorieten hebben. Ik in ieder geval wel. En vorig jaar verscheen een roman die ik per direct op dat lijstje zette: Aan het einde van de oorlog, van Bert Natter. 

Op de verjaardag van de Führer

Plaats van handeling: een concentratiekamp in het noorden van Duitsland. Het is 20 april 1945, de kanonnen van het Rode Leger bulderen dag en nacht, steeds luider, steeds dichterbij. De kampleiding breekt zich het hoofd hoe dát te overleven wat onafwendbaar op ze afstormt. De gevangenen proberen sowieso in de hectiek van de waarschijnlijk laatste weken van de oorlog het vege lijf te redden, te voorkomen dat ze aan de vooravond van hun redding alsnog de gaskamer in moeten. Het is de avond waarop Hitlers verjaardag wordt gevierd met een groot feest voor de bemanning van het kamp. Er is muziek, genoeg te eten en vooral te drinken. De voorraadkelders moeten leeg. De meer dan tienduizend gevangenen, voor het merendeel vrouwen, zitten opgesloten in hun barakken. Piepjonge soldaten zonder ervaring bewaken die avond het kamp. En vanwege een op het laatste moment ingeroosterde vergassing van ruim honderd gevangenen heeft het Sonderkommando dat de gaskamer en de ovens bedient het de hele avond druk.

Dwaalt hij door het kamp?

En dan raakt, terwijl het feest in volle gang is, het elfjarige zoontje van de plaatsvervangend  kampcommandant zoek. Hij komt niet naar huis voor het avondeten. Waar hij is? Tijdens het vissen verdronken in het meer? Weggelopen, na een ruzie met zijn broer? Of dwaalt hij door het kamp, wat misschien wel het gevaarlijkst is? Wij, als lezers, weten waar de jongen is. Hebben een vermoeden van de ontwikkelingen die komen.

Door de ogen van 31 personages

Aan het einde van de oorlog is een kolossale, bloedstollende roman. In ruim 600 bladzijden brengt Natter de zoektocht, de chaos en de toenemende  beklemming tot leven. Hij koos daarvoor een opvallende aanpak: het verhaal kent ruim dertig personages, door wiens ogen je steeds even meemaakt wat er gebeurt. Meestal is zo’n flits niet langer dan een bladzijde, vaak zelfs korter. Die snelle wisseling van perspectief geeft het verhaal vaart, je krijgt als lezer een welhaast filmische sensatie. Naarmate de situatie explosiever wordt – de zoektocht naar de jongen, de aanstormende Russen én de door Berlijn geëiste, directe evacuatie van het kamp én de vernietiging van bewijsmateriaal, het stapelt zich op – intensiveert Natter ook zijn verteltechniek. Je zit met natte handen te zuchten dat je nog honderden bladzijden door moet, maar tegelijk kun je het boek maar nauwelijks wegleggen. 

Ik volg Bert Natter al een hele poos. Hoogtepunten zijn voor mij zijn romandebuut, het speelse Begeerte heeft ons aangeraakt uit 2008, de kleine roman Remington en het ambitieuze Goldberg, beide uit 2015. Succesvolle titels, maar toch brak hij niet echt door naar het heel grote publiek. Het moet gek lopen wanneer hij dat met deze magistrale vertelling niet gaat bereiken.

Bert Natter / Aan het einde van de oorlog / 635 blz / Thomas Rap, 2025

Coco Schrijber - SHORTLIST Libris Literatuurprijs 2026

'Zelden heeft iemand zo lichtvoetig over de zwaarte van het leven geschreven. Bovendien is Cato’s verhaal geschreven in een zinnelijke taal die constant verrast en verblijdt.’ [Uit het juryrapport]

Cato Goudschenker was ooit, op nog jonge leeftijd, hoogleraar filosofie aan een universiteit. In Amsterdam, als we tussen de regels door lezen. En ooit had ze kinderen, wel een handvol. Of was dit nu niet het geval? En vonden enkele peuters daadwerkelijk op vrij gruwelijke wijze de dood? In de eerste tientallen bladzijden van Het gezoem van bijna alles zijn nogal wat feitjes onzeker. Voor Cato, zoals wij al snel vermoeden, maar ook voor ons als lezers. Maar wanneer de grote ramp in haar leven eenmaal heeft plaatsgevonden, en Cato heeft besloten haar leven om te gooien, komen we in eenduidiger vaarwater. En zal de gemiddelde lezer haar al heel snel in de armen sluiten.

Het omgooien van haar leven bestond uit het verlaten van haar universitaire wereld, haar land, haar vrienden. Cato emigreerde naar een Spaans eiland, waarvoor het Canarische La Palma model moet hebben gestaan. Afgelegen, in de Atlantische Oceaan voor de kust van Afrika. Een plek waar ze niemand kent, maar waar ze door haar baantje als postbode, op de scooter naar de afgelegen adressen, al snel een kennissenkring opbouwt. Zelf woont ze aan de kust, op een klif. Haar huisje is eenvoudig, maar je leeft er een groot deel van het jaar buiten. De lege wijnflessen gooit Cato over haar tuinmuur, waarachter het steil naar zee afloopt. Dat is haar avonddrank, wakker worden doet ze op gitzwarte, gloeiend hete koffie. In haar vrije uren, en dat zijn er veel, kijkt ze mijmerend uit over zee. Nadenkend over alles, ook haar ‘kinderen.’ 

Is haar leven op het eiland een vlucht? Als vooraanstaand filosofe zou ze toch in staat moeten zijn haar eigen gedrag te duiden. Maar daar komt ze vooralsnog niet uit. Het voelt wel goed dat ze, na zich jaren vooral met de gedachten van anderen te hebben beziggehouden, nu eens met haar eigen gedachten aan de gang kan. In die zin is de vlucht toch ook een verrijking.  Er zijn twee calamiteiten voor nodig – een fikse bosbrand en het verongelukken van een eilandvriendin – alvorens ze in haar hoofd een knop omzet. Zich beseft dat wat eens een zinvolle verandering leek inmiddels een doodlopende weg lijkt te worden. Dat je met het rondbrengen van de post niet het beste uit jezelf naar boven haalt. Dat ze zich een doel moet stellen. Ze kiest daarvoor iets uit waar ze in haar jonge jaren goed in was, maar dat ze sinds tientallen jaren heeft laten verslonzen. Bergbeklimmen.

Tot zover het verhaal, verdergaan zou er voor diegenen die het boek nog niet lazen de sjeu afhalen. Maar er blijft genoeg te vertellen. Aansluitend bij het hierboven aangehaalde citaat uit het juryrapport: Schrijbers taalgebruik is inderdaad sprankelend, lichtvoetig én ze schrijft zinnen van vlees en bloed. Of we nu in Cato’s hoofd zijn op het eiland, of halverwege een besneeuwde berg in Peru, iedere zin doet ertoe, hele alinea’s enthousiasmeren je als lezer. Een van de mooiste passages is die waarin ze, zittend op het terras voor haar huisje, op een verder doodstille avond, de langstrekkende walvissen hoort ademhalen. Voor mij is dat de overtreffende trap van het scheppen van een onvergetelijk beeld. 

Op de drempel van haar vertrek van het eiland komt het bij Cato op dat ze in dit leven nog iets zou kunnen nalaten. Aan mensen die ze niet kent, maar die ook Goudschenker heten. Ze schrijft snel nog wat regels, en doet de handvol enveloppes in haast op de bus. Die brieven geven haar leven, haar bestaan, een soort Nachleben. Ook dat is weer een prachtige vondst. Van mij mag dit boek de Librisprijs winnen - ofschoon ik een fráctie blijer zal zijn wanneer die naar Bert Natter gaat.

Coco Schrijber /  Het gezoem van bijna alles / 320 blz / Querido, 2025

Lieselot Mariën - SHORTLIST Libris Literatuurprijs 2026

Het lezen van een ongemakkelijke roman kan zwaar zijn. Bij Als de dieren van Lieselot Mariën had ik beslist dat gevoel. Het is een verhaal over een vrouw die te maken krijgt met een postnatale depressie. De overgang van vrouw naar moeder is voor haar een proces waar ze niet, of in ieder geval heel moeilijk, mee kan omgaan. Dat haar kind een huilbaby is, maakt het er niet gemakkelijker op. Mariën lijkt alle registers van deze aandoening open te trekken, als lezer wordt je ondergedompeld in de ellende. En ik zal eerlijk zijn, en het is misschien omdat ik een man ben, en dan ook nog een zonder kind, maar de gedachte om het boek weg te leggen kwam meer dan eens bij me op. Wat me aan boord hield was de superieure vertelkunst. In dat opzicht is Mariëns romandebuut een grootse prestatie.

Wie de roman vluchtig doorbladert ziet in plaats van de gebruikelijke, min of meer uniforme blokken tekst, een wirwar van blokken, kolommen, een enkele regel tekst of geheel witte pagina’s. Die wirwar wordt overzichtelijker en begrijpelijker wanneer je begint te lezen: het is de door Mariën gekozen structuur die de romantekst ondersteunt. Veel van de terugkerende elementen van het verhaal hebben hun eigen plek of vorm. En het wit, of het nu een regel of langer is, lijkt heel bewust te zijn gebruikt om plek te bieden aan gedachten en overpeinzingen. Op een kwart van het verhaal ben je eraan gewend, weet je niet beter, ervaar je het zelfs als prettig, een handige tool.

In onze huidige verzorgingsmaatschappij kan een vrouw met een postnatale depressie op allerlei manieren en van allerlei instanties hulp krijgen. Voor die variant heeft Mariën niet gekozen. Bij haar moet de vrouw zelf maar uitvogelen hoe ze de aandoening te lijf gaat. Dat gaat haar dan ook uiterst moeizaam af. Allerlei inzichten, zoals het dubbele schuldgevoel van de vrouw, iets dat hulpverleners hadden kunnen detecteren en behandelen, moet ze zelf ontdekken en ermee in het reine komen. In haar eentje voelt ze zich dan ook nog eens heel eenzaam, wat haar situatie niet ten goede komt. Het kan zijn dat Mariën er bewust voor heeft gekozen al die gereedstaande hulpverlening buiten haar verhaal te houden, om zo beter zichtbaar te krijgen hoe slopend zo’n depressie kan zijn, voor de vrouw zelf, maar ook voor haar kind en partner. Als dat zo is, is haar opzet meer dan geslaagd. Het is een gruwelijke aandoening, die je alle plezier in het leven kan ontnemen.

Naast het fragmentarische karakter van het verhaal heeft Mariën ook een vaststaande tekst ingebouwd, een duizenden jaren oude mythe uit Mesopotamië. Deze keert als een dunne rode draag meermaals terug. In De afdaling van Inanna, zoals ze heet, is sprake van een godin die onder andere de liefde, de vruchtbaarheid en de oorlog belichaamd. Om haar angsten te onderkennen én beteugelen ondernam zij een helletocht, daalde via zeven poorten af naar een onderwereld. Niet alleen de geschiedenis van Inanna is voor Mariën van betekenis, als een bedding voor haar eigen verhaal, aan haar roman gaf ze ook nog eens als motto een citaat mee van Dante, uit diens Inferno.  

Hoe diep ze zinkt, en hoe ver ze zich verwijdert van haar gezin, illustreert zomaar een passage. Midden in de nacht heeft ze zich aangekleed, haar kind in een draagzak gedaan en is de stad ingelopen. Zonder doel, zomaar. En zonder haar man in te lichten. Maar al snel wordt er naar haar gezocht. Een citaat: 

‘Ik geloof dat ik iemand mijn telefoon heb gegeven. Ik geloof dat ze vroegen waar mijn man was. Ik geloof dat ik heb gezegd dat zijn naam Hannes was en dat hij onbereikbaar ver weg was. Ik geloof dat Hannes desondanks niet veel later bij de bestelwagen aankwam waar ik, nog steeds vol afschuw, naar de gesloten deuren van de laadruimte stond te kijken. Ik geloof dat hij jou uit de draagzak op mijn buik wrikte en dat ik niet bewoog. Ik geloof dat hij over jouw rugje wreef en zijn jas om jouw lijfje sloot en ik geloof dat hij met toegeknepen keel tegen mij schreeuwde. Ik geloof …

Laat ik maar ophouden te doen alsof. Ik weet het nog messcherp, allemaal.

Dit is wat hij riep:

‘Ons kind kan toch niet opgroeien met zo’n moeder!’

Tijdens het schrijven van haar eerste roman raakte Mariën in verwachting, kreeg een baby en belandde vervolgens in een postnatale depressie. Toen die achter de rug was, vormde haar eigen verhaal de basis voor haar debuut. 

Lieselot Mariën / Als de dieren / 308 blz / Das Mag Uitgevers, 2025

Murakami on Jazz

Voor liefhebbers van het werk van de Japanse auteur Haruki Murakami zal de hiernavolgende scène heel vertrouwd voorkomen. Het is avond, een man komt na een dag lang werken thuis. Hij loopt door naar het keukentje, waar hij de boodschappen die hij onderweg heeft gekocht in de koelkast legt of, wanneer hij direct gaat koken, op het aanrecht. Hij trekt zijn jas uit, schakelt de sfeervolle verlichting van het eenpersoonsappartement in en gaat aan de slag. Binnen een half uurtje zit hij achter een eenvoudige, dampende schotel. Hij heeft zich dan al een stevig glas Japanse whisky ingeschonken. En, niet onbelangrijk, muziek aangezet. Meestal jazz, Gerry Mulligan of een rustige John Coltrane. 

Murakami geeft de mannelijke personages in zijn romans en verhalen veel van zichzelf mee. Zij houden van de dingen waar de auteur zich ook goed bij voelt. Die jazzmuziek bijvoorbeeld. Voordat hij schrijver werd, had Murakami samen met zijn vrouw een jazzcafé in het centrum van Tokio, genaamd Peter Cat. Avond aan avond ontvingen zij daar hun gasten, draaiden platen of organiseerden liveoptredens. In 1982 deed hij de bar van de hand om schrijver te worden, maar de liefde voor de jazz bleef. Evenals een immense collectie elpees. Hij zweert bij vinyl, en ook bij zijn ietwat gedateerde Back Loaded Horn unit van JBL. Moderne sets mogen een betere sound leveren, hij is nu eenmaal gewend aan de klankkleur waar hij zijn halve leven al naar luistert. 

Het nu in het Nederlands uitgebrachte Jazzportretten is eigenlijk al een ouder project. De kunstenaar Makoto Wada organiseerde in 1992 en in 1997 twee tentoonstellingen met door hem geschilderde portretten van jazz-artiesten, waarvoor Murakami begeleidende teksten schreef. Aangevuld met nieuw materiaal – het zijn in totaal 55 portretten – kan het nu in boekvorm de wereld rondgaan. 

Bijna alle groten van de jazz komen voorbij. Juist daardoor valt het op dat Keith Jarrett en John Coltrane (!) ontbreken. Terwijl de toch echt redelijk onbekende bandleider Jack Teagarden wel een plekje heeft gevonden, evenals de toch niet echt ‘jazzy’ Frank  Sinatra. Makoto Wada maakte de selectie, waarna Murakami steeds een stukje schreef. Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat de laatste in zijn bijdrage over Sinatra een scheutje ongenoegen van zich afschreef door de wereldberoemde zanger te omschrijven als ‘met de vaardige band van Nelson Riddle of Billy May achter zich zong hij, volkomen relaxed en heel spontaan, zijn dansbare, stijlvolle deuntjes.’

Murakami en de jazzmuziek lijken in zekere zin met elkaar vergroeid te zijn. Dat blijkt beslist uit de trefzekere manier waarop hij artiesten in woorden weet te karakteriseren, van heel onderkoeld tot heel intens. The Modern Jazz Quartet bijvoorbeeld, ‘vier keurige gekapte heren die strak in het pak het podium betraden en zich daar even beheerst gedroegen als professoren aan de universiteit’. Terwijl ze toch voortkwamen uit de best wel vrijgevochten ritmesectie van het orkest van Dizzy Gillespie – diens portret, een van de mooiste, siert de cover van het boek. Of Chet Baker, bij wie Murakami dichterlijke aspiraties lijkt te vertonen: ‘In Bakers muziek zit hartzeer, een innerlijk landschap, onmogelijk over te brengen zonder zijn kenmerkende klankkleur en frasering. Hij was in staat alles heel natuurlijk naar binnen te zuigen als lucht, en weer naar buiten als levensadem. Vrijwel niets eraan was kunstmatig in elkaar gestoken.’ 

Diepgaander dan tijdens het beluisteren van Miles Davis wordt het bij Murakami niet: ‘Het spel van Miles op Four & More grijpt je bij de keel. Het door hem bepaalde tempo is ongemeen snel, het is bijna vechtlustig te noemen. […] ... slaat Miles genadeloos zijn magische wig in alle kieren in de ruimte waar zijn oog op valt. Hij vraagt niets, hij geeft niets. […] Er is daar alleen een ‘daad’, in de zuivere zin van het woord.’

Is dit boek vooral een hebbeding voor de fans van Murakami of steek je er ook nog iets van op? Het eerste is het zeker, met de mooie kwaliteit van het papier, de uitgebalanceerde vormgeving en de prima kleurenafbeeldingen van de portretten van alle besproken musici. Maar met een hebbeding is toch niets mis? Wat mij bij lezing écht verraste was dat het ook een uiterst informatief boekje bleek te zijn. Murakami is heel persoonlijk in zijn voorkeuren, haalt veel herinneringen op aan jazzconcerten die hij bijwoonde en is heel open in het verschuiven van zijn waardering voor sommige musici naarmate hij zelf ouder wordt en meer heeft beluisterd. Af en toe overheerst de nostalgie, maar dat mag bij iemand van zijn leeftijd.

Ieder ‘portret’ bestaat uit het schilderij, de begeleidende tekst, een afbeelding van Murakami’s favoriete album van die musicus en een korte biografie. Die favoriete albums zijn achterin het boek nog eens opgenomen, als een soort playlist. Alsof Murakami zegt: ga naar Youtube en leef je uit. Playlists van de muziek in Murakami’s romans en verhalen circuleren al jaren op internet, ook ik luister er graag naar. Maar nu is er dan de door de Meester zelf opgestelde lijst van zijn voorkeuren. Alleen dat is al een reden om het boek aan te schaffen.

Haruki Murakami  / Jazzportretten /  Met illustraties van Makoto Wada / Vertaald uit het Japans door Luk van Haute /  240 blz / Uitgeverij Atlas Contact, 2025