Langs de Wolga

De Wolga is veruit de langste rivier van Europa. Deze droge mededeling gaat pas leven wanneer je er een kaart van Rusland bijhaalt en ziet wat dat betekent. De rivier ontspringt in Volgoverchovje, een dorpje halfweg Petersburg en Moskou, en stroomt dan via Tver, Jaroslavl en Nizjni Novgorod oostwaarts. Bij Kazan buigt ze af naar het zuiden, om langs Samara, Wolgograd en Astrachan uit te monden in de Kaspische Zee. Het is niet alleen haar lengte van ruim 3.500 kilometer die indrukwekkend is, haar immense stroomgebied doet daar nog een schepje bovenop: het gebied dat afwatert op de Wolga strekt zich uit van het westen van Rusland tot in de Oeral, en van het noorden tot aan het diepe zuiden. De rivier vormt letterlijk én figuurlijk het hart van het land. Voor Rivier van bloed bereisde Michel Krielaars de hele rivier. Hij nam een kijkje bij de bescheiden bron, en boekte passages vanaf Tver. 

Krielaars reisde voor het eerst naar de toenmalige Sovjet-Unie in het befaamde jaar 1989. Zijn studie had hij kort daarvoor afgerond met een scriptie over de mensjewieken, de verliezers van de Russische Revolutie. Hij hoopte in Rusland onderzoek te kunnen doen voor een proefschrift. Het wetenschappelijke klimaat onder Gorbatsjov was immers vrij relaxed. Maar het liep anders, binnen twee jaar hield de Sovjet-Unie op te bestaan en brak de periode Jeltsin aan, met chaos op bijna alle gebieden. 

In 2007 vroeg NRC Handelsblad Krielaars om correspondent te worden in Moskou. Hij zou dat ruim vijf jaar zijn, jaren waarin hij naast zijn reguliere werk kans zag veel door het land te reizen en stukken te schrijven over schrijvers en kunstenaars. Zijn bekendste boeken zijn Het brilletje van Tsjechov (2014), Alles voor het moederland (2017) en De klank van de heilstaat. Musici in de tijd van Stalin (2021). En dan nu Rivier van bloed. Een cultuurgeschiedenis van de Wolga.

Ooit kocht Krielaars in een antiquariaat in Moskou Baedeker’s Russland. Handbuch für Reisende uit 1892, zo’n mooie reisgids in een vuurrode linnen band. Die biedt hem een schat aan informatie om tijdens zijn trips de situatie van het voormalige tsaristische Rusland te kunnen vergelijken met de huidige situatie.  

Een Wolgavakantie is in Rusland net zo populair als in het verleden bij ons een reisje langs de Rijn. Jaarlijks boeken anderhalf miljoen Russen een ticket voor de hele route of een deel daarvan. Goedkoop is een all-inclusive ticket niet, en Krielaars ontdekt al snel dat de meeste passagiers waar voor hun geld willen. Zo wordt bij het ontbijt eerst even met gerookte zalm en roerei een vette bodem gelegd, zodat de wodka daar zonder probleem achteraan kan. Na de dagexcursie, meestal een rondleiding door een van de havensteden, zijn veel passagiers al behoorlijk rozig. Het Happy hour op het schip wordt gewoonlijk ingevuld met zingen waarbij Krielaars de Russen, die hem als buitenlander eerst wat op afstand hielden, verrast met zijn ruime repertoire aan traditionele liederen. Een geoefende bas. Ik kreeg een beeld voor ogen van Ivan Rebroff …..

Maar de verbroedering met zijn medepassagiers en de verdere leut aan boord is niet waar Krielaars op uit is. Het gaat hem om de historie van Rusland, en om de cultuurgeschiedenis. Vrijwel geen plek langs de oevers van de Wolga waar niet in het verleden kunst is vervaardigd, boeken zijn geschreven, denkers hebben gedacht en architecten mooie gebouwen hebben neergezet. Met andere woorden: het leven werd verfraaid. Maar tegelijk geldt datzelfde op veel plekken voor afschuwelijke zaken, zoals onderdrukking door de tsaren of hun voorgangers – Ivan de Verschrikkelijke maakte zijn naam waar – en natuurlijk ook in  de tijd van de Sovjet-Unie. De bloedige jaren van Stalins regime. Het verhaal van die twee polen is wat Krielaars kwijt wil. Hij praat met mensen, draagt romans aan die van de verschrikkingen verhalen, schrijft over de talloze mislukte pogingen om het leven van de Rus te verbeteren. 

‘De wortels van het Rusland van nu liggen in het verleden’. En vroeger én nu kenmerkt die geschiedenis zich door de gewelddadigheid waarmee de machthebbers de bevolking eronder hielden en houden. Waarbij Poetin en zijn vrienden die geschiedenis zelfs doortrekken om de oorlog in Oekraïne te rechtvaardigen. Zij verwijzen graag naar de Tweede Wereldoorlog – die in Rusland De Grote Oorlog heet –, waarin het heldhaftige Russische leger succesvol streed tegen de nazi’s. Zo’n zelfde klus moet nu worden geklaard in Oekraïne. Dat verhaal werkt, ‘want een meerderheid van de Russen steunt die strijd, uit een misplaatst gevoel van patriottisme vermengd met slaafse gehoorzaamheid aan een leider die beweert als een tsaar voor hen te zullen zorgen.’ En zelfs de Russen die wél zelf nog nadenken, verzetten zich er meestal niet tegen. Want Poetin zorgt voor stabiliteit. Niemand wil de Jeltsin-jaren terug.

Langzaam de rivier afzakkend stelt Krielaars vast dat ondanks het verdwijnen van veel schoons in de stadjes waar ze aanleggen, veel er ook nog is, of is gerestaureerd. Met andere woorden: zijn Baedeker uit 1892 is soms nog best betrouwbaar. Genietend van het weldadige landschap langs de oevers moet Krielaars ook vaststellen dat de Wolga als bindmiddel voor een verhaal met zoveel facetten prima werkt. Zelfs in letterlijke zin want, schrijvend over de massale moordpartijen in de eerste decennia na de revolutie: ‘Dit alles terwijl de Wolga onverstoorbaar bleef stromen en hoogstens zo nu en dan rood kleurde in de buurt van een grote stad waar op de kade een executieplaats was ingericht.’

Michel Krielaars / Rivier van bloed. Een cultuurgeschiedenis van de Wolga / 336 blz / Uitgeverij Pluim, 2026

Boedel

Lezen kan vele emoties oproepen. Een daarvan, en zeker niet de minste, is de herkenning. Een gebeurtenis of situatie uit je eigen leven terugvinden in een roman of kort verhaal  maakt dat lezen opeens heel persoonlijk. Ergens op de wereld is een mens, in dit geval de schrijver, die hetzelfde heeft meegemaakt of wiens fantasie het overtuigend wist op te roepen. Op welk gebied de herkenning speelt is niet het belangrijkste, het gaat om de klik die je als lezer ervaart.

Gerbrand Bakker, die de afgelopen jaren zijn dagelijkse leven heeft ‘verliteratuurd’ in maar liefst vier delen privé-domein, is nu een zijpaadje ingeslagen om een gebeurtenis uit zijn leven uit te vergroten. In het vorig jaar verschenen Aan mij heb je niks, zijn vierde privé-domein, beschrijft hij de laatste jaren en het overlijden van zijn moeder. In het onlangs verschenen Boedel boekstaaft hij het leeghalen van haar huis. Dát is nu typisch zo’n gebeurtenis die de meesten van ons van nabij hebben meegemaakt, of nog zullen krijgen. Herkenning, dus.

Oudste broer, buurbroer, Duitse broer, jongste broer en zus: Bakker heeft vier broers en een zus. Ze moeten dus met z’n zessen de boedel verdelen en het huis leegruimen. Het huis waarin zijn moeder bijna haar hele gehuwde leven heeft gewoond staat in de Wieringerwaard, een landelijk gebied in de kop van Noord-Holland. Haar man, Bakkers vader, overleed enkele jaren geleden. Samen hebben vader en moeder meer bewaard dan weggegooid. Om de verdeling ordelijk en vooral eerlijk te laten verlopen, hebben de kinderen iets slims bedacht. Ze hebben een taxateur een lijst laten opstellen van de spullen die enige waarde hebben, en daar een taxatiewaarde aan gehangen. Wie iets heel graag wil hebben, koopt dat dan voor dat bedrag. Dat geld gaat in een pot, en na afloop delen ze de inhoud door zes. Om de erfstukken zonder bijzondere waarde wordt geloot.

Er zijn dingen die iedereen wil hebben, en dingen die niemand mee naar huis wil nemen. Voor de  meubels bestaat geen interesse. Bakker neemt zijn moeders elegante mahonie cilinderbureau uit 1890 mee – door de taxateur op negentig euro geschat, IKEA is duurder -, het overige meubilair gaat voorlopig bij buurbroer in een afgeschot deel van diens schuur. Boeken gaan naar het lokale minibiebje, de postzegelverzameling van vader raken ze aan de straatstenen niet kwijt. Maar het gaat Bakker niet om de logistiek van de verdeling, of de administratie ervan. Een ouderlijk huis leegruimen is vooral geconfronteerd worden met herinneringen. Zo´n twintig objecten waar hij gevoelsmatig iets mee had, heeft hij door het boekje heen gesprokkeld, voorzien van een afbeelding en een kort bijschrift. 

‘Zilveren uierprikker of uierpriem, negentiende-eeuws, met hangeroogje. Met zo’n dingetje, ook wel melkpijpje genoemd, kon een boer een door een ontsteking verstopte tepel weer vrijmaken. Het 6,4 centimeter lange, taps toelopende voorwerp met stompe punt en gaatjes werd in de tepel gestoken en er langzaam weer uitgetrokken, de vier gaatjes het vuil wegschraapten. Waarde: vijftig tot honderdzestig euro.’

In de maanden dat ze met de klus bezig zijn moet Bakker vaak denken aan het televisieprogramma Tussen Kunst & Kitsch. Zijn ouders sloegen geen aflevering over. Als hij ze per ongeluk belde wanneer ze zaten te kijken, moest hij direct neerleggen. Vader en moeder hadden het idee dat veel van hun antieke spullen best wat waard waren. Wat een in 1996 opgemaakte taxatie leek te bevestigde. Maar wat bij de nieuwe taxatie grotendeels was verdampt. Herkenbaar.

Boedel is zo’n boekje dat je aan vrienden geeft die net het huis van hun ouders hebben moeten leegruimen. Ik noem dat een verkapt zelfhulpboek. Maar het is meer dan dat. Bakkers nuchtere stijl en zijn gave om zoiets banaals een warm gevoel mee te geven maken het lezen ervan een feestje. En ik begrijp nu waarom hij het heeft geschreven. Het sluit, na zijn laatste twee delen privé-domein, iets in zijn leven voorgoed af. En dat is dan maar vastgelegd. 

Gerbrand Bakker / Boedel / 141 blz / Cossee, 2025

De kleine uitgever

Boeken maken en uitgeven is een vak. Het vergt creativiteit, maar niet minder een zeker fingerspitzengefühl voor wat de markt verlangt. En wanneer je het goed doet, en titels wereldwijd weet af te zetten, is er veel geld mee te verdienen. De grote internationale uitgevershuizen getuigen daarvan. Helemaal aan de andere kant van de schaal ziet het boekenbedrijf er totaal anders uit. Dat is de wereld van de kleine uitgever. Eenmansbedrijfjes, of zelfs dat nog niet eens. Het is boeken maken uit liefhebberij, mooi verzorgd en in heel kleine oplages. De bibliofiele edities. Nico Keuning had van 1989 tot 2016 zo’n kleine literaire uitgeverij, en schreef er een aandoenlijk boek over.

Neerlandicus Keuning is vooral bekend als biograaf van schrijvers als Jan Arends, Bob den Uyl en, recentelijk, Belcampo. Degelijke biografieën, goed geschreven en met lof overladen. Naast een baan als docent is Keuning al decennia hartstochtelijk in de weer met – vooral – de Nederlandse literatuur. Talrijke publicaties en columns in dagbladen en in literaire tijdschriften tonen zijn brede interesse. Het onderzoek voor al die publicaties bracht hem regelmatig in contact met schrijvers. Waaruit in de loop van de jaren tachtig, in het begin als aardigheidje, een zelfgemaakt boekje rolde. Daaruit volgde in 1989 een eigen uitgeverij(tje): Reservaat.

In Een innerlijk vuur. Literaire memoires van een kleine uitgever haalt Keuning herinneringen op aan 27 boekjes die hij in samenwerking met een schrijver of diens nazaten maakte: Louis Paul Boon, Carl Jan Schneider (pseudoniem F. Springer), P.F. Thomése, F.B. Hotz, Jeroen Brouwers, L.H. Wiener, Tommy Wierenga, Bob den Uyl, Willem Brakman, Heere Heeresma, René Stoute, F. Starik en vijftien anderen. Soms werden teksten gekozen die al eerder waren gepubliceerd, andere keren ging het om nieuw materiaal. Bij een bibliofiel boekje gaat het niet om de omvang van de teksten, hoe minder hoe beter zou je kunnen zeggen. Waar het wél om gaat? Om hoe het boekje ‘voelt in de hand’, kernachtiger kun je het niet verwoorden. Papier, stevigheid, vorm, beeld. Keuning werkte steeds met dezelfde vormgever, die op basis van de gekozen teksten een bijpassend ontwerp voorstelde – waar soms nog eindeloos aan gesleuteld werd. Die tijd namen ze, niet in het minst omdat ze dit toch echt als de leukste fase van het project ervoeren. 

Het aardigste aspect van Een innerlijk vuur is dat je als lezer een goed beeld krijgt van de totstandkoming van een boekje waarover is nagedacht. En ook, - want de lezer houdt wel van een kleine literair schandaaltje op z’n tijd -, van de haast onvermijdelijke ruzietjes. Om er één voorbeeld uit te halen, het boekje dat Keuning in 2003 maakte met L.H. Wiener. Een meningsverschil met betrekking tot een honorarium. Het bibliofiele boekje in kwestie, Een handdruk en een vuist, bevatte een selectie uit de brieven de schrijver L.H. Wiener vanaf 1966 stuurde aan uitgever Geert van Oorschot. Toen het boekje bijna gereed was, informeerde Wiener Wouter van Oorschot, die inmiddels zijn vader als directeur van de uitgeverij was opgevolgd, dat tijdens het samenstellen van het boekje ook enkele brieven van zijn vader aan Wiener waren opgenomen. Van Oorschot ontstak in woede en eiste per brief een percentage van de winst en een honorarium. Dit laatste gebaseerd op het aantal woorden van zijn vaders brieven, afgezet tegen het honorarium van Wiener zelf.

Van Oorschot had zich duidelijk nog nooit verdiept in de financiële aspecten van de productie van een kleine bibliofiele uitgave. Dat was, in ieder geval bij Reservaat, extreem low-budget. Zowel aan de kostenkant als qua opbrengst. Aan een boekje met een oplage van hoogstens vijfhonderd exemplaren hoop je net genoeg te verdienen om de kosten te dekken. Voor Keuning zelf en de vormgever was het liefdewerk, en Wiener deed het voor een vriendenprijs. Het drukken was de veruit hoogste kostenpost. Maar enfin, Keuning telde woorden, maakte een berekening en liet Van Oorschot per brief weten dat hij Reservaat een factuur van 157,50 euro mocht zenden, die per ommegaande zou worden betaald. Die factuur kwam nooit. Schaamde Van Oorschot zich voor zijn hoge toon?

In 2016 stopte Keuning met Reservaat. En enkele jaren geleden besloot hij het archief ervan te schenken aan het Literatuurmuseum. Dat gaf immers een mooi beeld van een (bescheiden) stukje Nederlandse uitgeef- en literatuurgeschiedenis. Dat was ook de aanleiding om het archief eens op te schonen en te ordenen. En de meest bijzondere verhalen te boekstaven.

Voor het omslag van Een innerlijk vuur koos Keuning een foto van de sfeervolle Oudemanhuispoort in Amsterdam, waar al sinds tijden een dagelijkse boekenmarkt is gevestigd. Die foto sluit mooi aan bij de inhoud van zijn boek. Want in die poort lopen liefhebbers die op zoek zijn naar iets bijzonders, iets wat je niet of nauwelijks kan kopen in de reguliere boekhandel. Wat ook geldt voor kleinschalige bibliofiele edities.

Nico Keuning / Een innerlijk vuur. Literaire memoires van een kleine uitgever / 223 blz /  Walburgpers, 2025

Herman Koch....als vanouds

Als schrijver van een roman hoop je natuurlijk dat het boek na verschijnen lovende recensies aan de critici ontlokt. Of - je kan niet altijd alles hebben – dat het in ieder geval de nodige aandacht krijgt en dat je uit de besprekingen wat positieve quotes kan knippen om bij een eventuele tweede druk op het omslag te zetten. Slecht gerecenseerd worden is dodelijk, zo’n boek vindt je hoogstwaarschijnlijk binnen een jaar bij De Slegte. Maar een héél negatieve recensie, zo een waarbij het boek meedogenloos wordt neergesabeld, hoeft juist weer géén geen ramp te zijn. Kan zelfs positief werken. Een trending topic worden onder lezers. Dan weet iedereen dat het boek is verschenen. De gemiddelde uitgever zal er voor tekenen. 

Het ligt er dan wel een beetje aan wie de auteur is. Het werkt het beste bij een succesvolle publiekslieveling. Zoals bij Herman Koch, wiens nieuwe roman De overbodigen op de dag van verschijnen werd afgeserveerd in NRC Handelblad. Slechts één van de vijf bollen kreeg ie, welhaast een unicum. Sensationeel (!), proefde je in de reacties. Maar wie die term even buiten beschouwing liet, en de recensie rustig las, kon niet anders dan erkennen dat die was gebaseerd op zorgvuldig lezen en een afgewogen analyse. Dat dit leidde tot een negatief oordeel – tuttig schrijven, gemakzuchtige uitwerking van de plot, inhoud moreel niet helemaal fris – is dan niet anders. 

Maar gelukkig is het lezen van literatuur een uiterst individuele bezigheid, wat ook geldt voor het verwerken van het gelezene en daar een mening over hebben. Mijn oordeel? Je zou kunnen zeggen dat ik deels een ander boek heb gelezen dan de recensent van de NRC. Dat tuttig schrijven en die soms ongeloofwaardige uitwerking van de plot stoorden mij ook hier en daar. Maar dat Koch met opzet amoreel handelen door zijn hoofdpersoon tot de kern van zijn verhaal zou hebben gemaakt, dat zelfs tot op zekere hoogte zou vergoelijken? Omdat dit wel zou kunnen in het huidige tijdsgewricht? Dat gaat me te ver. Zo is Koch niet, meen ik. Zo zit hij niet in elkaar. Plots zijn bij hem in sterke mate een Spielerei. Kijk bijvoorbeeld naar zijn roman Het Koninklijk Huis (2022), waarin hij heel ver gaat zonder de grens van het onbetamelijke daadwerkelijk te overschrijden - ofschoon fans van ons koningshuis daar wellicht anders over zullen denken. Ook in De overbodigen laat hij de mannelijke hoofdfiguur – een beroemde bioloog, Nobelprijskandidaat - in zijn denken voortdurend de grenzen van het aanvaardbare opzoeken, en die fysiek zelfs één keer gruwelijk overschrijden. En misschien wel een tweede keer. Maar dat valt nog steeds binnen het kader van de roman, het verhaal, de fantasie.

De roman begint tijdens de avondmaaltijd van twee echtparen, die elkaar hebben leren kennen nadat hun dochter en zoon een relatie kregen. Die dag hebben zij een deel van de Cotswolds Way gelopen, een Engelse langeafstandswandeling. Tijdens die tocht is iets voorgevallen waarover ze tijdens het diner overleggen. Wat er precies is gebeurd zal Koch pas gedurende de verdere wandeling, zorgvuldig gedoseerd over de etappes, onthullen. Maar door hoe ze er met elkaar over spreken krijg je al snel het vermoeden van een ernstig misdrijf. De beide vrouwen en een van de mannen, Martin, willen namelijk de wandeling afbreken en zo snel mogelijk naar huis vertrekken. Maar de andere man, Herbert, is daar tegen. Omdat ze, zoals hij voortdurend naar voren brengt, daarmee een verdenking op zich laden en de politie, wanneer die een onderzoek zou starten, hen gemakkelijk zal kunnen traceren aan de hand van het annuleren van al hun reserveringen voor overnachtingen. Dus zetten ze de tocht voort. Maar de spanning die dat met zich meebrengt zal de verhoudingen tussen de vier langzaam maar zeker slopen.

Koch moet een grote fan zijn geweest van Morse. Hij laat Herbert fantaseren over verhoord worden door de televisie-inspecteur, mocht de politie een onderzoek naar het gebeurde openen en Herbert als een potentiële verdachte worden gezien. Even later komt Koch ook nog met Columbo op de proppen. Weer zo’n Spielerei. En dat terwijl je als lezer nog steeds niet helemaal van de hoed en de rand weet. In het ongewisse verkeert. Wat op zich knap gedaan is, het dwingt je tot doorlezen. Koch schrijft ook heel beeldend, je zou het verhaal zo kunnen verfilmen.

Maar dan verschijnt een Engelse inspecteur ten tonele. Je kon er op wachten. En tot teleurstelling van Herbert is het niet Morse, maar een hedendaagse kloon ervan. Een die zijn speurwerk baseert op niet te weerleggen technische gegevens. En neemt het verhaal een wending die de geloofwaardigheid ervan nou niet bepaald versterkt. Verrassend is die afloop overigens wel, maar dan verrassend op een beetje foute manier. Tip voor de eventuele filmproducent van dit verhaal: overweeg de laatste tien bladzijden te laten herschrijven. Een paar ongelukkig gekozen details in de plot vervangen door iets slimmere oplossingen. Daar kan het alleen maar nóg beter van worden.

Herman Koch / De overbodigen / Luisterboek, voorgelezen door de auteur / 4 uur en 46 minuten / Ambo|Anthos, via Storytel

Een jaar met Simon, 52 romans in 52 weken

Een heel oeuvre lezen. Wie heeft dat nooit eens willen doen? Was je ooit verslingerd aan commissaris Maigret, dan las je vast een flink aantal van die handzame pockets, handig voor in de trein. En je nam misschien daardoor ook wel eens een ‘echte’ roman van Georges Simenon ter hand, om te ontdekken wat een weergaloze schrijver hij was. Ooit was Gerard van het Reve mateloos populair, en lazen hele volksstammen iedere letter die hij op papier zette. De diehards noemden zichzelf een ‘reviaan’, de stijl die zij zo bewonderden staat in de Van Dale vermeldt als ‘reviaans’. Heb ik ook zo’n rijtje literaire helden? Jazeker. Een kleine selectie, na een half leven als lezer: Louis Couperus, Simon Vestdijk, John Updike, Philip Roth, Paul Theroux, Maarten Biesheuvel, Jeroen Brouwers, Haruki Murakami en T.C. Boyle. Sommigen waren toen ik serieus ging lezen al op leeftijd of overleden, dus hun romans en verhalen las ik zo’n beetje door elkaar. Maar van anderen heb ik het oeuvre vanaf hun debuut of hun vroege periode kunnen meelezen. Hun ontwikkeling meegemaakt. Dat is wel de meest bevredigende manier van lezen.

Ook Pauline Slot moet dat zo´n anderhalf jaar geleden hebben gedacht. Haar vader was net overleden, dat had haar diep aangegrepen. Ze was opzoek naar iets dat haar gedachten zou verzetten, iets dat haar in z´n meest optimale vorm wellicht zelfs wat houvast kon bieden. Waarin ze haar tanden kon zetten. De romans van Simon Vestdijk dan maar? Dat zijn er 52, die zou ze dus in één jaar kunnen lezen. Nadat ze op Catawiki de Verzamelde romans had aangeschaft – voor 345 Euro, een koopje – ging ze aan de slag. Een roman per week lezen, en daar dan over schrijven. Moest toch te doen zijn.

In het voorwoord van Mijn jaar met Simon licht Slot nog even toe wat zij met Vestdijk heeft. Dat is, wat de romans betreft, vrij summier. Niet meer dan een handvol las zij er ooit. Haar herinneringen eraan zijn tientallen jaren later nogal vaag. Maar ze weet dat Vestdijk de reputatie heeft een ‘vergeten schrijver’ te zijn, en ze realiseert zich dat daar zeker redenen voor zullen zijn. Dat ze gedateerd zijn, bijvoorbeeld. Voor ons niet meer te genieten. Maar dat schrikt haar niet af, dat vindt ze juist spannend. Ze gaat een band opbouwen met de schrijver, én met de man. Met hem ‘daten’? Misschien zelfs zijn weduwe worden? Kortom, de dood of de gladiolen. Voor zoveel moed heb ik respect. 

Ik heb ooit óók al Vestdijks romans gelezen. Dat was in de jaren 1978-1985, toen die mooie editie in regenboogkleuren verscheen. Ik was werkstudent en kon die over zeven jaar gespreide uitgave daardoor wel betalen. Met Vestdijk had ik eerder kennisgemaakt op de middelbare school bij het lezen voor de lijst. En was diep onder de indruk van Terug tot Ina Damman, De kellner en de levenden, Ivoren wachters en Meneer Visser's hellevaart. De usual suspects, dus. Maar het lezen van mijn mooie set Verzamelde romans leerde me dat Vestdijk ook wel eens een tussendoortje deed. Een maandagochtend-romannetje. Een ruwe inschatting mijnerzijds: hij schreef zo’n tien werkelijk fenomenale romans, een kleine 25 van gemiddelde kwaliteit en zo’n vijftien kan ik niet meer dan het label ‘bagger’ geven. Het is fijn voor Slot dat ze dit laatste van tevoren niet wist.

De romans zijn in deze uitgave genummerd van 1 tot en met 52, in de volgorde waarin Vestdijk ze schreef. Slot houdt die volgorde aan, begint dus met Kind tussen vier vrouwen – de oerversie van de Anton Wachterromans -, Meneer Visser, Ina Damman enzovoorts. De vroege periode, midden jaren dertig, Vestdijk als huisarts, maar ook als jonge, uiterst ambitieuze auteur. Naast schrijver is hij dan ook als redacteur verbonden aan het tijdschrift Forum, zoals te zien op een beroemde foto waarvoor hij poseert tussen zijn mederedacteuren Menno ter Braak en Edgar du Perron. Slot beschrijft na iedere roman haar leeservaring, en legt waar mogelijk een verbinding naar zichzelf, naar gebeurtenissen in haar eigen leven. Haar keuze voor deze vorm mag je creatief noemen, en zou binnen het kader van haar project kunnen werken, een meerwaarde zijn. Maar dat is voor mijn gevoel te vaak niet echt het geval. En dan lijken dergelijke verbindingen en overeenkomsten al gauw te bedacht. 

Wat wél goed werkt is dat Slot bij het lezen en bij het beschrijven van haar leeservaring volledig zichzelf blijft. En dat is interessant. Zij is een vrouw in 2025, ervaren in het omgaan met teksten, en ze leest en analyseert romans van een man van drie generaties geleden. Hun wereldbeeld, hun waarden en normen kunnen nogal verschillen. Bijvoorbeeld over vrouwen. 

Bij de jonge Anton Wachter en diens fascinatie voor, en onhandige omgang met, meisjes van zijn leeftijd smelten wij weg. Maar in veel van de romans, vooral in de latere, kan Vestdijk flink denigrerend zijn over vrouwen. Soms is dat zo opvallend dat Slot in actie komt, turft hoe vaak Vestdijk het woord ‘hoer’ gebruikt in een roman – voor vrouwen die dat níet beroepsmatig zijn. Ook in het echte leven verdient zijn gedrag tegenover vrouwen niet altijd de schoonheidsprijs. Zo woonde Vestdijk jarenlang samen met zijn huishoudster Ans Koster, terwijl hij tegelijk een langdurige affaire had met de schrijfster Henriëtte van Eyk. Hij schreef Henriëtte prachtige liefdesbrieven, maar de manier waarop hij daarin Henriëtte aan het lijntje hield omdat hij zijn gemakkelijke leventje met Ans niet wilde opgeven brengt Slot zelfs ertoe denkbeeldige gesprekken met hem te beginnen om hem zijn fouten in te wrijven. Dat werkt uiterst geestig. Vooral ook omdat Slot de indruk krijgt dat Vestdijk die relationele driehoek beschouwde als een mooie inspiratiebron voor een roman.  

Die latere romans, waarvan de stijl bij vlagen nog virtuoos is maar waar het leven uit is, en waarin een 'stuitend seksisme' de boventoon voert, maken de laatste meters voor Slot zwaar. Waar Vestdijk voor haar aan het begin van het project het imago had van een gerespecteerd auteur, met wellicht ook wat mindere werken, is zij na lezing van het gehele roman-oeuvre streng:  ‘Maar hier aangeland ben ik blij dat de tijd dit werk heeft ingehaald. Achteromkijkend zie ik een aantal romans die het verdienen om weer even in het licht te staan. Maar ik zie er ook die kleiner en kleiner mogen worden, tot ze helemaal verdwenen zijn. En dat beeld, ik kan het niet anders zeggen, geeft mij een duivels plezier.’ Hier worden ze bij de Vestdijkkring niet blij van…

Pauline Slot / Een jaar met Simon. Over Vestdijk, een vader en de liefde voor lezen /  416 blz / De Arbeiderspers, 2026

Menken melk, lekkere melk

Jutta Chorus publiceerde de afgelopen twintig jaar over tal van maatschappelijke onderwerpen, variërend van de moord op Theo van Gogh (In godsnaam, 2005) tot het dagelijks leven in een Rotterdamse migrantenwijk (Afri, 2009). In 2013 verscheen haar veelgeprezen biografie van koningin/prinses Beatrix. Haar belangstelling is breed, mag je vaststellen. Voor haar nieuwste project bleef ze dichter bij huis. Letterlijk, in dit geval. In Dagen van melk beschrijft ze de geschiedenis van het bedrijf dat haar overgrootvader en grootvader vanaf de eerste decennia van de twintigste eeuw oprichtten en uitbouwden: Menken. Maar het boek is meer geworden dan alleen een bedrijfsgeschiedenis. Als lid van de familie kon Chorus beschikken over een enorme hoeveelheid bronnen, zowel de fysieke als bijvoorbeeld de herinneringen van haar al flink op leeftijd zijnde ooms en tantes. Daarmee is het ook het verhaal van een familie geworden. Zich afspelend in Leiden, Oegstgeest en Wassenaar. 

Eerst een persoonlijke noot. Wij dronken en aten vroeger thuis zo’n beetje alle melkproducten van Menken. Dat was niet alleen omdat wij in Wassenaar woonden, de thuisbasis van het bedrijf, maar ook omdat mijn vader er vanaf het begin van de jaren zeventig werkte. Voor mij bestond dat bedrijf dan ook voor een groot deel uit zijn verhalen. De fabriek was een omvangrijk complex, verborgen in het groen van een villawijk langs de Rijksstraatweg (N 44) tussen Leiden en Den Haag. Vanaf die weg was ze niet te zien. Verrassend was dat het beeld dat ik had van het bedrijf zoals het was in die jaren, als een ‘stand-alone’ met een overzichtelijke structuur, bij lezing van ‘Dagen van melk’ niet helemaal meer bleek te kloppen. Dat was het gevolg van economische en politieke ontwikkelingen, die ervoor zorgden ervoor dat Nederland Melkland vanaf de jaren zestig volledig op de schop ging. 

Maar terug naar het begin, naar de vroege twintigste eeuw in Leiden en de boerendorpen eromheen. Melk speelde toen in het dagelijkse menu een belangrijke rol. En het melkbedrijf mocht je gerust een industrie noemen. Maar dan wel een die nog geheel van mankracht afhankelijk was. Van het ophalen van de gevulde melkbussen bij de boer, het in kleine melkinrichtingen verwerken van de rauwe melk tot een drinkbaar product of afgeleiden daarvan zoals pap, tot aan het zorgvuldig spoelen van de bussen en die weer terugbrengen naar de boer. Maar dan moest het product nog naar de consument. Die taak lag bij de melklopers, die dagelijks in een of meerdere wijken de melk bij de klant aan huis afleverden. Het beeld dat daarbij hoort: een handkar of ponykar met daarop enkele glanzend opgewreven koperen melkbussen met onderaan een kraantje. Uitermate arbeidsintensief, dus. Wat later kwamen melkwinkels in zwang, waar de klant ook de andere lekkernijen van de melkinrichting kon kopen, zoals pap, room, kaas en in de zomer zelfs ijs.

Leiden en omgeving telde honderden, veelal kleine melkinrichtingen en melkwijken, en zag daarnaast in de jaren twintig steeds meer kleine melkwinkels verschijnen. Een daarvan was die van Leen Menken, die met zijn vrouw Anna van der Drift in 1925 een moderne winkel opende. Dat getuigde van veerkracht, want het ondernemerschap van zijn vader was enkele jaren eerder jammerlijk mislukt waardoor Leen, die zijn vaders schulden had afbetaald, als het ware vanaf  een nulpunt opnieuw had moeten beginnen. Ainderdaadls melkloper. Maar die veerkracht en werkweken van tachtig uur resulteerden een halve eeuw later wel in een bedrijf met vijfhonderd werknemers. Chorus beschrijft het levendig, met oog voor sprekende details en een goed gevoel voor de balans tussen de geschiedenis van een familiebedrijf en het grotere economische en maatschappelijke plaatje.

De Menkens waren goede katholieken. Je kijkt dan ook niet op van het aantal kinderen die Leen en Anna op de wereld zetten: vijftien. Elf jongens – inderdaad, een voetbalelftal – en vier meisjes. Je kijkt wel op van de manier waarop Leen tegen het einde van zijn loopbaan zijn kinderen bedankte voor hun vaak tomeloze inzet, of dat nu in het bedrijf of in het huishouden was. De vier oudste zoons volgden hem op als directeur, met Ad als algemeen directeur. Ook erfden zij de aandelen. De andere zoons werden door hun vader weliswaar geholpen met hun carrière, maar moesten het zelf klaarspelen. Wat financiële steun konden ze van hun vader desgevraagd wel krijgen, maar dan tegen een nette rente van 6%. Van de dochters, die niet hadden mogen doorleren, werd verwacht dat ze een goede partij aan de haak zouden slaan, het liefst een katholieke.

De vier zoons die hun vader opvolgden hadden het niet gemakkelijk. Was melk tot in de jaren vijftig nog een booming business, daarna ging het langzaam maar zeker bergaf. Dat is goed af te lezen aan de bemoeienis van de rijksoverheid in pogingen de industrie overeind te houden. Uitgaand van het feit dat melk drinken gezond was, zette die allerlei campagnes op touw. De schoolmelk bijvoorbeeld, in die leuke driehoekige kartonnetjes die ieder kind dagelijks kreeg uitgereikt, stamt al van voor de oorlog. Latere campagnes herken je aan de slogans als Joris Driepinter en Met melk meer mans. Zelfs Remco Campert werd ingehuurd, die de briljante leuze Melk is verrukkulluk wist te bedenken. Kassa! Geestig is ook hoe het gezondheidsaspect daarin door de jaren heen een rol in heeft gespeeld. In de eerste Schijf van Vijf, wisten de ministeries van Landbouw en Economie zuivelproducten in drie van de vakjes te krijgen, ofschoon een grote groep artsen wees op een teveel aan vet dat men binnen zou krijgen. Vijftien jaar later was melk in nog maar één vakje te vinden, en uitsluitend in de magere versie.

Bij ieder contact dat Chorus had met haar nog levende ooms en tantes kwam de vraag terug hoe het toch kon dat het bedrijf de familie was ontglipt. Lag dat aan de vier opvolgers? Waren de concurrenten doortastender geweest? Of was Menken gewoon te klein geweest om zelfstandig winst te blijven maken? Feit is dat de groei van de coöperaties, waarbij de boeren ook aandeelhouders zijn van hun melkbedrijf, een rol heeft gespeeld. Zij waren eenvoudigweg te groot – qua volume, financieel - om door een particuliere onderneming als Menken met succes te worden bestreden. En de ogenschijnlijk gunstige politieke steunmaatregel als de vaste melkprijs, eerst landelijk, daarna Europees, kwam als een boemerang terug. Denk aan de Melkplas, of de Boterberg. De opkomst in de jaren zestig van de supermarkten zette uiteindelijk alles onder druk. Alleen de grote coöperaties zoals Melkunie, later opgaand in Campina, wisten zich teweer te stellen tegen de giganten als Albert Heijn. Het speelveld was voortaan voorbehouden aan de economische reuzen. Een daarvan kocht in 1997 Menken op. Waarmee het verhaal van de ‘straatarme melkloper tot zuivelgigant’ geschiedenis werd. Door Chorus voorbeeldig opgetekend.

Jutta Chorus / Dagen van melk. De geschiedenis van ons familiebedrijf / 256 blz / Pluim, 2025 // Luisterboek, voor gelezen door de auteur / 8 uur en 4 minuten / Pluim, 2025, via Storytel 

Voor wie er niet meer is ...

Schrijven over een gestorven geliefde is niet gemakkelijk. Om nog maar te zwijgen over het beschrijven van dat proces zelf. Het onderwerp is voor de auteur als schrijver gewoonlijk onbetreden terrein en wanneer de vriend of vriendin, echtgenoot, echtgenote, vader, moeder, zoon of dochter recent is overleden is het ook nog eens schrijven over een onderwerp dat emoties oproept. Maar wanneer het lukt, kan het resultaat indrukwekkend zijn. Zowel voor de auteur, die zijn of haar verdriet in een heel persoonlijke vorm heeft kunnen gieten, en het daarmee misschien ´van zich af heeft geschreven’ zeggen we dan, alsook voor de lezer die het verhaal om meerdere redenen, waaronder herkenning, gelezen kan hebben. Het ultieme voorbeeld van zo’n geslaagde tekst is voor mij Schaduwkind (2003) van P.F. Thomése, over de dood van een pasgeboren dochtertje.

Heel vaak zie je dergelijke memoirs niet voorbijkomen, maar ik kan er nu zelfs twee in één blogje samenvoegen. En niet van de minste auteurs. Afgelopen zomer las ik Rouwjournaal van Jan Siebelink (1938) , en afgelopen week Alles voor de reis van Adriaan van Dis (1946). Beiden mannen op leeftijd, die ieder een partner verloren waarmee ze al lang samen waren. Siebelink en Van Dis zullen ieder ook zo’n beetje dezelfde intentie hebben gehad toen ze zich aan het schrijven zetten. Maar de relatie tot hun partners verschilde als hemel en aarde. En juist dat onderscheid, én de erbij passende vorm die ze kozen voor hun verhaal,  maakt het lezen van beide memoirs interessant. 

Zoals ik al zei, schrijven over een gestorven geliefde is niet eenvoudig. Jan Siebelink was het dan ook niet van plan toen zijn geliefde Gerda in de zomer van 2024 na een kort ziekbed overleed. Ze waren allebei midden tachtig, en een mensenleven lang bij elkaar geweest. Ze kwakkelden dat laatste jaar allebei, hij met een glaucoom, zij met hartklachten. Kort na een succesvol verlopen operatie daaraan diende de dodelijke ziekte zich bij haar aan. Binnen enkele weken was ze weg. In een ziekenhuisbed in de woonkamer, met zicht op haar tuin, haar geliefde vleugel en de familiefoto´s leefde ze toe naar het einde. Dapper, je krijgt de indruk dat haar man meer onthutst was door wat er gebeurde dan zij.

Siebelink was na haar overlijden flink van de kaart. Wist die eerste tijd niet goed wat te doen met zichzelf. Zijn vriend Frans Thomése – ja, diezelfde - raadde hem aan toch maar eens iets op te schrijven. Al was het ook maar om ergens mee bezig te zijn, iets te doen met zijn gevoel van verlies. Gaandeweg kwam daar voor Siebelink nog iets bij: iets van haar leven bewaren. Geen monumentje, maar herinneringen, een geschreven memoir.

Het kreeg de titel Rouwjournaal, maar het is geen van dag tot dag reportage. Siebelink kiest per korte notitie wat het onderwerp zal zijn, schijnbaar zonder vooropgezet plan verspringend in de tijd. Het gaat vooral over Gerda en wie zij was, wat zij voor hem betekende, maar ook over hun huwelijk. Siebelink lijkt niets te bedekken, allerlei intimiteiten benoemt hij. In de context van dit journaal hebben ze een betekenis. De lichamelijke aftakeling van Gerda wordt niet verhuld, evenmin als de angstaanvallen van de schrijver wanneer hij na haar dood alleen in zijn grote, vrijstaande huis in Velp achterblijft en midden in de nacht voortdurend insluipers denkt te horen. Of wanneer hij, denkend aan de toekomst die hem misschien nog rest, een lang bewaard pistool uit een lade vist. Om dat enkele bladzijden verder toch maar in de rivier te gooien.

Schrijven over de dood van een geliefde is niet gemakkelijk. Siebelink lukt het. Maar wat doet Van Dis?

Van Dis was niet getrouwd met zijn geliefde, maar ze waren wel 38 jaar bij elkaar. Zij was Ellen Jens (1940-2023), regisseur en producer van tv-programma’s als Jiskefet en het befaamde boekenprogramma Hier is … Adriaan van Dis, alsmede al zijn andere programma’s. Ze trouwden nooit omdat Jens al vóór Van Dis een relatie had met een andere man, met wie zij in de jaren tachtig zou trouwen. Een bekende kunstenaar. Van Dis noemt hem hier ‘de Ander’. Zoals hij hier Jens ook niet bij naam noemt, hij doopt haar Eefje. 

De situatie werkte, voornamelijk omdat Van Dis en de Ander de wens van ‘Eefje’ accepteerden. De mannen hadden ieder een eigen huis, Eefje een houten tuinhuis achter de duinen. Ze verdeelde haar tijd over haar mannen. Al de jaren dat Van Dis in Parijs woonde, bijvoorbeeld, kwam ze iedere maand een week logeren. Ook gingen ze samen op vakantie, en dan waren er natuurlijk nog de reisprogramma’s die ze voor de televisie maakten. Heel ideaal vond van Dis de regeling niet, maar hij kon er vrij gemakkelijk mee leven. Genoot gewoon van hun tijd samen.

Toen bij Eefje een ongeneeslijke ziekte werd vastgesteld, besloot zij haar laatste weken in een hospice door te brengen. Dat maakte het eenvoudiger haar beide mannen – apart – te ontvangen. Van Dis mocht blijven slapen, in een aanklikbed. 

Het verblijf in het hospice voelde gedurende de eerste weken gek genoeg een beetje als een feestje. Van Dis sleepte haar lievelingsboeken naar binnen en las verhalen en gedichten voor. Hun gezamenlijke vakanties liet hij haar nog eens beleven, evenals allerlei andere mooie momenten. En ze praatten en praatten, dronken de wijn die Van Dis naar binnen smokkelde - streng verboden – uit van huis meegenomen theekopjes waarmee hij dacht de verpleging om de tuin te leiden. Ze vierden ten afscheid hun leven samen. Tot het niet meer ging.

Twee keer dezelfde gebeurtenis, twee keer hetzelfde verhaal, maar dan volstrekt verschillend uitgewerkt. In die uitwerking zie je de karakters van beide schrijvers weerspiegelt. En wat mij opvalt: beide boeken genereerden veel aandacht van de media. Lezen wij dit graag? En waarom?  

Siebelinks Rouwjournaal leest iets intiemer, het relaas van Van Dis heeft iets uitbundigs. Maar dat laatste kan versterkt zijn doordat ik het luisterde, door hemzelf voorgelezen. Zijn stem is zo’n onlosmakelijk onderdeel van zijn persoonlijkheid, dat ik zijn boeken vrijwel altijd luister. Ook hij lijkt, net als Siebelink, niets te bedekken. Alles in de relatie tussen hem en Eefje kan aan de orde komen. Zelfs zijn seksuele geaardheid. Zelf dacht hij toch wel bi te zijn, maar Eefje wist zeker dat hij honderd procent hetero was. 

Tot het laatst toe hield zij, de regisseur, de controle over haar leven. Stemde met de uitvaartonderneming af dat haar mannen tijdens de uitvaartdienst ver van elkaar geplaatst werden. En dat geen van beide mocht spreken. In de Volkskrant vertelde Van Dis dat zij hem kort voor haar dood een koffertje liet bezorgen met daarin haar agenda’s en dagboekjes. Als een uitnodiging om dit boekje te schrijven? Van Dis heeft er even in gekeken, maar het niet gebruikt. Hij gaf de voorkeur aan hun gezamenlijke herinneringen. 

Jan Siebelink / Rouwjournaal / 192 blz / De Bezige Bij, 2025

Adriaan van Dis / Alles voor de reis / 208 blz / Atlas Contact, 2026 // Luisterboek, voorgelezen door de auteur / 3 uur en 37 minuten / Atlas Contact, via Storytel