Je kan van
Bas Heijne denken wat je wil, een fijne neus voor het politieke en sociale klimaat in onze samenleving heeft hij als weinig anderen. En hij weet die ontwikkelingen ook nog eens haarfijn te duiden. Denk aan zijn wekelijkse columns in
NRC Handelblad – verleden tijd, helaas – en de bundelingen van die stukken. Enkele weken geleden verscheen, geïnitieerd door Heijne, het essay
De tijd van de oligarchen. Dat is een tekst van de hand van de Britse schrijver
Aldous Huxley (1894-1963), vooral bekend van zijn visionaire roman
Brave New World (1932). Die pakkende titel,
De tijd van de oligarchen, had het essay niet bij verschijnen in 1946. Toen heette het
Science, Liberty and Peace. Serieus, maar ietwat braafjes. Misschien dat die titel mede debet is aan het geringe succes indertijd van Huxleys tekst. Of anders was het de oorlog wel die net was geëindigd. De meeste mensen hadden in 1946 wel iets anders aan hun hoofd.
Het is nu 2026, tachtig jaar later. Waarom zo’n oude en - laten we eerlijk zijn - vrijwel vergeten tekst opdelven, laten vertalen en van een heldere inleiding voorzien? Wat is de urgentie daarvan? Het antwoord is voor Heijne heel eenvoudig: omdat ons vandaag de dag dreigt te overkomen waar Huxley al bang voor was in 1946. In een iets andere vorm weliswaar, vandaar de door Heijne bedachte nieuwe titel van het essay.
Huxley schreef zijn analyse als een waarschuwing. Je komt de kern van zijn wake-up call dan ook iedere paar bladzijden tegen: ´
Tegenwoordig is de bevolking zozeer onder de indruk van de verschrikkingen van onzekerheid […] dat de meeste mensen, als ze de keuze zouden krijgen tussen vrijheid en zekerheid, vrijwel zonder aarzelen zouden kiezen voor zekerheid.’ Wat betekent dat? Het zegt dat de gemiddelde mens ervoor kiest, bewust dan wel onbewust, om niet langer na te denken over de problemen in de wereld en de mogelijke oplossingen daarvoor, maar dat over te laten aan de leiders. Die beschikken over de kennis, over de technologie, over de wapens die daarvoor nodig zijn. Het aantrekkelijke van deze opstelling is dat je, de bescherming van de leiders genietend, waarschijnlijk een comfortabel en prettig leven kan leiden.
Dat klinkt prima, zou je zeggen. Een win-win situatie. Maar dat is het natuurlijk niet. Het is het scheppen van een situatie waarbij die leiders steeds meer macht naar zich toe kunnen trekken. En ook rijkdom, want daar gaat het deze oligarchen tenslotte om. De parlementaire democratie is niet langer leidend, machtsspelletjes die worden gespeeld tijdens perioden van maatschappelijke onrust – of die juist die onrust veroorzaken – bepalen het regeringsbeleid.
Heijne noemt in zijn inleiding het meest actuele voorbeeld van het misbruiken van macht: het voornemen van de Verenigde Staten om reizigers bij hun aankomst in het land digitaal te ‘scannen’. Eén lullige opmerking over Donald Trump op je facebook-pagina en je komt het land niet in. Hoogstens een detentiecentrum. Dat was actueel nieuws … een maand geleden. Maar de ontwikkelingen gaan snel. Inmiddels gaan de discussies in de media over de vraag of we het moeten accepteren dat de bekendste oligarchen als Poetin en Trump, door Heijne boy-gangsters gedoopt, zonder blikken of blozen het internationaal recht aan hun laars lappen.
Aldous Huxley / De tijd van de oligarchen. Over technologie, vrijheid en vrede / Met een inleiding van Bas Heijne / Vertaald uit het Engels door Thomas Heij / 110 blz / Prometheus, 2026
