Sleur

In mijn streven om klassiekers die ik vroeger heb gelezen te herlezen ditmaal De avonden van Gerard Reve. Als luisterboek, voorgelezen door de auteur zelf. Het is dit laatste gegeven dat ervoor heeft gezorgd dat ik het boek heb uitgelezen, want zo veel sleur en zinloosheid had ik in boekvorm vermoedelijk niet kunnen verdragen. Maar doordat Reve het verhaal voorleest met monotone stem, waardoor de doelloosheid van het bestaan van de hoofdpersoon, de 23-jarige Frits van Egters, wordt benadrukt, krijgt het een extra dimensie.
Het boek beschrijft de laatste tien dagen van 1946, maar het zijn in Egters' leven bepaald geen feestdagen. Hij bezoekt vrienden en gaat met hen uit. Hij ergert zich aan zijn ouders. Met niemand maakt hij echt contact, men praat meestal langs elkaar heen. En over alles ligt een vlakke somberte. Het verhaal  is doortrokken van een sfeer van depressie, walging en ook angst, wat het sterkst tot uiting komt in de dromen waardoor Frits 's nachts wordt geplaagd. Het opmerkelijk sterke slot van het verhaal plaatst het voorgaande in een ander perspectief en tilt voor mij het boek naar een hoger niveau.

Virginia Woolf revisited

In zijn roman The Hours varieert Michael Cunningham op de roman Mrs. Dalloway van Virginia Woolf. In 1923 beschreef Woolf een dag uit het leven van Mrs. Dalloway. Het weergeven van de gedachten van haar hoofdpersoon, door middel van de zogenoemde stream of consciousness, speelt in haar boek een belangrijke rol. Cunningham beperkt zich 75 jaar later ook tot het tijdsbestek van een dag en laat ons eveneens meekijken in het hoofd van zijn hoofdpersoon. Maar hij weeft drie verhalen door elkaar, met elk een eigen hoofdpersoon. Hij situeert een dag uit het leven van Virginia Woolf in 1923, van de Californische huisvrouw Laura Brown in 1949 en van een redacteur van een uitgeverij in New York, Clarissa Vaughan, in 1998. Ieder van hen maakt dingen mee die ook in Mrs. Dalloway voorkomen.
Ik houd van auteurs die zo speels en vol fantasie een structuur aanbrengen in hun boek. De stijl van schrijven is onberispelijk: veel korte zinnen en haarscherp beschreven situaties. Dit is het eerste boek dat ik las van Cunningham, maar ik ga zeker meer van hem lezen.

Autobiografische schetsen

Veel romans en verhalen van Maarten 't Hart zijn in meer of mindere mate gebaseerd op zijn leven. Maar de schetsen in deze bundel zijn echt autobiografisch. De titel Dienstreizen van een thuisblijver geeft goed aan wat 't Hart het liefste doet: thuisblijven. De enkele keer dat hij op pad gaat is het meestal op verzoek van anderen. Zo bezoekt hij regelmatig Duitsland, waar hij veel bewonderaars heeft, om er lezingen te geven of in boekhandels te signeren. Of reist hij af naar zijn geboortestad Maasssluis om er een buslading Duitse journalisten rond te leiden. Ook begeeft hij zich in het gezelschap van andere Nederlandse schrijvers naar een boekenbeurs in het Zweedse Göteborg en voelt zich daar diep ongelukkig. Hij weet niets beters te doen dan door de stad te dwalen op zoek naar sporen van de Tsjechische componist Smetana die er omstreeks het midden van de 19e eeuw enkele jaren woonde. In de hoop te achterhalen wat Smetana aantrok in die donkere noordelijke stad. Het leven op en rond zijn landelijk gelegen huis en tuin in Warmond bevalt hem veel beter. Maar ook daar dringt de buitenwereld door in de vorm van vertalers, journalisten en fotografen.

De verhalen zijn vlot geschreven, de situaties waarin 't Hart beland zijn vaak grappig. Alleen het verhaal 'Lucia', waarin wordt beschreven hoe 't Hart betrokken raakte bij de rechtszaak van Lucia de B., valt er wat buiten. Ondanks het voor een autobiografie wat fragmentarische karakter van de bundel heb ik deze met plezier gelezen.

Een heldendaad in Praag

Dit debuut van de Franse schrijver Laurent Binet is een verrassend opgezette biografie van het Nazikopstuk Reinhard Heydrich. Zijn loopbaan in de gelederen van Hitler's partij wordt uitvoerig beschreven en zijn aandeel in het bedenken van de Endlösung krijgt veel aandacht. Als rechterhand van Heinrich Himmler en de directe chef van Adolf Eichmann bevond hij zich als een spin in het naziweb. De conferentie aan de Wannsee waar in januari 1942 werd besloten tot de massale vernietiging van de joden stond onder zijn leiding. De titel van het boek, HhhH. Himlers hersens heten Heydrich, geeft zijn rol goed weer. Door deze biografie heen loopt een tweede verhaallijn. Dit is het relaas van de voorbereidingen van een moordaanslag op Heydrich, te plegen in Praag waar hij sinds het voorjaar van 1942 Reichsprotektor van Bohemen en Moravië was. Twee Tsjechen die aan het begin van de oorlog naar Engeland zijn gevlucht worden daarvoor getraind en daarna gedropt in hun vaderland. Door deze twee verhaallijnen loopt een derde, die van Laurent Binet die het onderzoek voor zijn boek verricht en dan aan het schrijven gaat. Het is interessant om te lezen hoe de auteur hierbij te werk gaat.
Het boek bestaat uit 257 meestal korte hoofdstukken, waardoor de drie verhalen gemakkelijk door elkaar heen te vertellen zijn. Ik moest er in het begin even aan wennen, maar het werkt goed. Binet gebruikt de structuur om de spanning in zijn historische relaas, waarvan je de uitkomst waarschijnlijk al kent, vast te houden. De aanslag, de strijd die er op volgt en de vergelding door de Duitsers is meeslepend beschreven.

Natuurbescherming?

Moet de natuur worden beschermd? En zo ja, op welke manier? En tegen welke prijs? Dit zijn de vragen waar T.C. Boyle zijn roman When the Killing's Done op heeft gebaseerd. De plaats van handeling is een eilandengroepje voor de kust van Californië bij Santa Barbara, de Channel Islands. Daar zijn een halve eeuw geleden enkele inheemse diersoorten verdwenen door de introductie van wilde varkens en schapen. Daardoor is de hele ecologische cirkel aangetast. De National Park Service die het eiland beheert wil dit graag terugdraaien en de natuurlijke soorten (vos, golden eagle) weer introduceren, terwijl een groep activisten hiertegen is omdat voor dat plan alle aanwezige varkens moeten worden gedood. Wat volgt is een kat-en-muis spel dat wordt uitgevochten op een van de eilanden en in de media.
Boyle heeft de twee hoofdpersonen, een biologe van de Park Service en een plaatselijke zakenman die de activisten aanvoert, enigszins karikaturaal neergezet. Maar de acties worden flitsend beschreven waardoor het verhaaltempo hoog is. Voeg daarbij de sfeervolle beschrijvingen van het landschap en de creatieve verhaalstructuur waarin Boyle schakelt tussen drie generaties en je hebt een afwisselende en zeer onderhoudende roman.

The Homecoming

Bernard Schlinck is een auteur die zijn verhalen graag op verschillende niveaus leesbaar wil laten zijn. Ook bij The Homecoming is dat mogelijk. De hoofdpersoon, Peter Debauer, kent zijn vader niet omdat die niet uit de Tweede Wereldoorlog is teruggekeerd. Zijn moeder laat weinig over hem los. Ook zijn grootouders, bij wie hij vaak de zomer in Zwitserland doorbrengt, praten niet over hem. Wanneer Peter bij hen thuis een manuscript van een roman vindt, ontstaat er een wonderlijke spiegeling met zijn eigen leven. Het manuscript verhaalt van een Duitse soldaat die tijdens de Tweede Wereldoorlog de weg naar huis vindt tijdens een barre tocht door vijandelijk gebied. Bij thuiskomst ontdekt de soldaat dat zijn vrouw een andere man heeft. Ook in het leven van Debauer gebeurt daarna iets vergelijkbaars. Uiteindelijk blijkt het manuscript zelfs de link te zijn naar zijn verloren vader.
Het boek is knap in elkaar gezet,  maar voor mij lijden de voortgang en ook geloofwaardigheid van het verhaal te veel onder de structuur. De hierboven genoemde spiegeling, de paralellen met het verhaal van Odysseus, de rol die de vriendin van Peter Debauer speelt: ik ervoer ze als intelligente en slim ingebrachte bouwstenen die de roman echter te kil en analytisch maken.

Hellevaart

In de nieuwste roman van Jeroen Brouwers, Bittere bloemen, maakt de 81-jarige grijsaard Julius Hammer in opdracht van zijn dochter een cruise op de Middellandse Zee. De man is ex-politicus (hij was ooit minister), ex-schrijver en ex-rechter. Hij heeft onlangs een beroerte gehad, waarna zijn dochter tijdens de revalidatie bij hem is komen logeren en veel van zijn spullen heeft opgeruimd, geschonken aan archieven en weggegooid. De cruise is bedoeld als laatste fase van zijn herstel.
Het wordt een hellevaart. Op het schip, de Carta Mundi, loopt Hammer een vroegere studente van hem tegen het lijf, de jonge Pearlene. Zij bekommert zich om Hammer, die in motorisch opzicht soms wat hulp nodig heeft. Het schip legt aan in Corsica, waar Hammer achterop de scooter bij Pearlene door de hoofdstad Ajaccio scheurt. Ook bezoekt hij een filmset, waar een film met Nicole Kidman wordt opgenomen. De gemoedstoestand van Hammer krijgt gaandeweg hallunicerende trekjes, wat onder andere teweeg wordt gebracht door de verzengende hitte waar hij steeds meer last van krijgt en de gesprekken met een oude acteur die allerlei herinneringen aan vroeger losmaken. De symbolische toespelingen op het leven en de dood zijn talrijk: het schip, de tocht, de filmset, de oude acteur die beroemd werd door een film van Ingmar Bergman. De structuur van korte hoofdstukken waarvoor Brouwers heeft gekozen maakt een snelle opeenvolging van gebeurtenissen mogelijk. Het snel groeiende gevoel van koortsachtigheid en onthechting van de werkelijkheid bij Hammer is heel overtuigend. De afloop is theatraal en ook weer vol symboliek.
Brouwers werkte lang aan dit boek. Hij voltooide het leeuwendeel ervan nadat hij zelf door een beroerte werd getroffen. De stijl van schrijven is Brouwers op zijn best, het gemopper van de oude Hammer op van alles en nog wat is vaak heel raak en ook grappig. In de theatrale effecten heeft het verhaal iets van een opera. Kortom, voor mij is het een van Brouwers' beste boeken.