Raimund Pretzel alias Sebastian Haffner

Tussen 18 oktober en 23 november 1932, in slechts vijf weken, schreef de jurist in opleiding Raimund Pretzel de roman Abschied. Het is een korte roman met een uiterst overzichtelijke plot. De hoofdpersoon is Raimund, eveneens een jurist in opleiding, die voor enkele dagen vanuit Duitsland overkomt naar Parijs in de hoop iets te bereiken bij Teddy, een aanbiddelijke jonge vrouw met wie hij het jaar ervoor een flirt heeft gehad in Berlijn. Maar in Parijs blijkt een zwerm jongemannen om Teddy heen te draaien, allemaal met dezelfde wens als Raimund. Die ziet al snel het hopeloze van zijn missie in en kan niet anders dan te proberen in zijn laatste dagen in Parijs, voordat hij weer in de trein naar Berlijn zal stappen, kleine momentjes met haar te hebben. Als de anderen even afwezig zijn. 

Teddy moet het hebben van die aanbidders die haar presentjes geven, haar lunches en diners betalen en haar meenemen naar het theater. Zelf heeft ze bijna niets, woont op een klein en koud zolderkamertje. Maar ze is desondanks uit volle overtuiging haar vaderland ontvlucht. Waarom dat is spreekt Pretzel – de schrijver – niet expliciet uit, maar met onze kennis achteraf is dat wel duidelijk. In een nawoord formuleert Volker Weidermann het als volgt: ‘Het is een literair clubje dat daar samengekomen is. Luchtfietsers, fantasten, jonge mensen die naarmate de toekomst donkerder en dreigender lijkt des te hardnekkiger vasthouden aan het vieren van het moment.

Exil-Duitsers zouden ze even later genoemd gaan worden. Grote namen uit de wereld van de literatuur, film en het theater zouden bij het aan de macht komen van de nazi’s dezelfde beslissing nemen als dit groepje jongelui. Abschied mag dan ook gezien worden als de tekst van een jonge schrijver die de vinger aan de pols had, voorvoelde welke kant het zou uitgaan in Europa. Een jonge schrijver die zijn studie rechten voortijdig zou afbreken, en koos voor een loopbaan als journalist. In 1938 vluchtte hij met zijn echtgenote naar Engeland, waar hij ging schrijven voor vooraanstaande kranten. Vanaf dat moment altijd onder een pseudoniem, de schuilnaam waaronder hij wereldberoemd zou worden: Sebastian Haffner.

Als historicus groeide Haffner (1907-1999) na de oorlog uit tot de Duitser die als geen ander inzichtelijk kon maken hoe de gruwelijkheden van de oorlog konden gebeuren. In gewone-mensentaal, in begrijpelijke analyses. Door zijn landgenoten werd hem dat niet altijd in dank afgenomen, maar hij had inmiddels een status van onaantastbaarheid verworven.   

Zou hij naast zijn historische studies ooit nog een roman schrijven? Nee, het bleef bij Abschied. En het zou nog wel even duren voordat dat gepubliceerd werd. Bijna een eeuw zelfs. Zo snel als hij het had geschreven, in die vijf weken, zo lang bleef het in zijn bureaulade liggen. Niemand wist van het bestaan ervan. Pas na zijn dood in 1999 vond zijn zoon Oliver het. En pas nog eens vijfentwintig jaar later – sommige familieleden vreesden in 1999 voor imagoschade bij publicatie van zo’n niemendalletje van de grote man – kon het verschijnen. 

Een niemendalletje, is het dat? Nee. Het is weliswaar in een uiterst luchtige stijl geschreven, de verhaallijnen en gesprekken fladderen haast om je heen, maar de boodschap is serieus. Zoals Haffner in zijn latere historische werk met grote helderheid de geschiedenis kon duiden, dat wat is gebeurd, zo presenteert hij hier een welhaast onuitgesproken voorgevoel, een stemming van onheil, dat wat in een worst-case scenario zouden kunnen gebeuren. En het gebeurde. 

Sebastian Haffner / Afscheid / Vertaald uit het Duits door Elly Schippers / Met een nawoord van Volker Weidermann / 191 blz / Uitgeverij De Arbeiderspers, 2025