Verloren in het ijs

In augustus 2017 vaart Michael Palin als passagier op het Russische arctische onderzoekschip Akademik Sergey Vavilov de Prince Regent Inlet op, in het hoge noorden van Canada. Het is de laatste reis van een project dat hij drie jaar daarvoor is begonnen. Hij bezoekt de resten van de hut waarin bemanningsleden van de schepen HMS Erebus en HMS Terror in de winter van 1846 wisten te overleven en betoont zijn respect bij enkele van hun graven. Maar het lukt de Vavilov niet de plek te bereiken waar beide schepen zijn gezonken. Enorme ijsmassa’s blokkeren de route. Om te voorkomen dat ze door het ijs worden ingesloten wordt de tocht daarom afgebroken. Daarmee overkomt Palin precies hetzelfde als wat de poolreizigers wier expedities hij al drie jaar lang reconstrueert regelmatig overkwam. Het verschil is dat zij werden tegengehouden door extreem koude winters, terwijl Palin hartje zomer aanvaart tegen huizenhoge ijsmassa’s die door de opwarming van de aarde zijn losgebroken van gletsjers en meerdere zeestraten blokkeren.

Palin’s project begon in 2014. Na opnieuw een succesvolle serie optredens met zijn makkers van Monty Python in de O2 Arena bij Londen besloot hij dat het voor hem genoeg was. Hij had zijn laatste ‘dead parrot’ verkocht. Stoppen op een hoogtepunt, heet dat. Zijn beslissing werd twee weken later min of meer bekrachtigd toen hij op het nieuws zag dat in het uiterste noorden van Canada het wrak van de HMS Erebus was gelokaliseerd, zo’n 170 jaar nadat het beroemde schip spoorloos was verdwenen tijdens een expeditie op zoek naar de Noordwestelijke Doorvaart. Hij rook een mooi verhaal: ‘I’m not a naval historian, but I have a sense of history. I’m not a seafarer, but I’m drawn to the sea. With only the light of my own enthousiasm to guide me, I wondered where on earth I should start such an adventure.’ Het antwoord op die vraag was eenvoudig: de Royal Geographical Society, het gerenommeerde Britse instituut dat sinds het begin van de negentiende eeuw tientallen expedities naar de poolgebieden mogelijk had gemaakt. Het instituut waarvan wereldreiziger Palin drie jaar de President was geweest.

De Erebus werd niet gebouwd als poolschip. Toen zij in 1826 te water werd gelaten was ze de laatste van een serie ‘bomb vessels’, vrij kleine, heel stevig gebouwde schepen vanwaar met grote mortieren bommen konden worden afgevuurd tot over de vijandelijke linies, bijvoorbeeld over de muren van een havenstad. Maar door het einde van de Napoleontische oorlogen was er geen vraag meer naar dergelijke schepen. Al snel werd de Erebus dan ook ingezet als expeditieschip. Palin brengt in kaart waar ze in de twintig jaar van haar bestaan naar toe vaart: naar Van Diemens Land (het tegenwoordige Tasmanië), driemaal naar de kustgebieden van de Zuidpool en tenslotte naar de noordelijke poolgebieden.

Het doel van die reizen was vooral wetenschappelijk van aard. Het bepalen van de magnetische pool, zowel in het zuiden als noorden, werd van groot belang geacht. Maar ook het in kaart brengen van de ijzige continenten stond hoog in het vaandel. En in het noorden was de zoektocht naar de Noordwestelijke Doorvaart of Northwest Passage, een zeeroute van de Atlantische Oceaan naar de Grote Oceaan, al sinds de dagen van James Cook een Heilige Graal die maar niet werd gevonden.

De Erebus ondernam haar laatste reis in 1845, onder commando van de oude en ervaren kapitein John Franklin. De belangrijkste opdracht die ze meekreeg van de Admiraliteit was het vinden van de Northwest Passage. In de maanden na haar vertrek uit Londen kon het grote publiek – de expedities waren ongelooflijk populair – de reis van de Erebus en haar zusterschip Terror nog volgen aan de hand van berichten uit de havensteden die de schepen aandeden, of van passerende schepen die hen zagen varen. Maar in de loop van 1846 stopten de berichten. Ook in de winter van 1846-‘47 bleef het stil. Vroeg in 1847 kon de Admiraliteit niet langer weerstand bieden aan de publieke roep om een reddingsexpeditie en stuurde er maar liefst drie op pad. In de volgende decennia zouden er nog vele volgen. Afgezien van wat onduidelijke sporen werden de schepen en hun bemanning niet gevonden. Die zoektochten hadden wel het voordeel dat het onherbergzame, levensgevaarlijke gebied gedetailleerd in kaart werd gebracht.

Palin beschrijft gedegen, met enthousiasme en een aangenaam gevoel voor understatement  de reizen van de Erebus, de levens van haar kapiteins en van haar bemanningen. Het verhaal groeit  daardoor uit tot een kleine geschiedenis van de negentiende-eeuwse Britse poolexpedities. Ik vind het altijd weer verbijsterend te lezen wat die mannen durfden, wat ze doorstonden tijdens opnieuw een overwintering in het ijs of tijdens een ‘moed der wanhoop’ ontsnapping over het ijs wanneer hun schip tot splinters was gekraakt. Of, zoals in dit geval, wanneer twee schepen en meer dan honderd bemanningsleden van de aardbodem verdwenen zonder een spoor achter te laten. Voor eeuwig verloren in een oneindig ijslandschap.

Michael Palin
Erebus. The Story of a Ship
334 blz
Hutchinson

[Nederlandse editie: Erebus. Het verhaal van een schip]

Zomaar een dag

Er zijn schrijvers voor wie ik een zwak heb. Sander Kollaard is zo’n schrijver. Ik lees hem graag omdat hij een meester is in het klein houden van een verhaal, maar tegelijk wel degelijk een groot thema aansnijdt. Zo beschrijft hij in zijn roman Stadium IV (dit blog, 3 juli 2017) een ouder echtpaar waarvan de vrouw ongeneeslijk ziek is.  Ze reizen dan per camper naar een eiland voor de Zweedse kust, waar ze goede herinneringen aan hebben. Daar, te midden van de ongerepte natuur, verlost de man zijn vrouw uit haar lijden. En ook in zijn verhalenbundel Levensberichten (dit blog, 19 maart 2018) staan kleine gebeurtenissen in menselijke relaties model voor grotere thema’s. In zijn nieuwste roman, Uit het leven van een hond, heeft Kollaard die werkwijze nog verder doorgevoerd. Als lezer volg je een dag lang Henk, een man van 56 jaar, IC-verpleegkundige, gescheiden. Het is de dag dat hij hoort dat Schurk, zijn hond, ongeneeslijk ziek is.

Door zijn beroep is Henk gewend aan ziek zijn en sterven. Maar wanneer de dierenarts zijn oordeel velt over Schurk – een versleten hart, toenemende benauwdheid, misschien nog enkele maanden te leven – grijpt hem dat meer aan dan hij had gedacht. Hij wordt nu in zijn persoonlijke omgeving geconfronteerd met de eindigheid van het leven. Weer thuis zet hij zich aan zijn lievelingsfilosoof Nietzsche, aan diens opmerkingen over geluk en hoe dieren dat beleven. Dat beurt hem op, er is immers nog tijd te over voor Schurk. Die zal hij dan ook goed gebruiken, en hij trakteert Schurk op diens lievelingsmuziek, Beethoven’s Für Elise en Una paloma blanca van de George Baker Selection. De hond ligt er kwispelend naar te luisteren.

Tijdens een wandeling met Schurk langs de Vecht ontmoet Henk Mia, een vrouw die op een woonboot woont. Later die dag, na het bezoek aan de dierenarts, ontmoet hij haar opnieuw, in de bus op weg naar de verjaardag van zijn nichtje Rosa en ook op de terugweg. Hij  verklaart haar in die bus zijn liefde, een overmoedige stap die niet alleen wordt ingegeven door zijn lichte dronkenschap maar ook door zijn gemoedstoestand van die dag. Zij beaamt die liefde.

Zomaar een zomerdag, die wat anders verloopt dan gedacht. Een dag waarop een slecht bericht de weg effent voor overpeinzingen en stappen die Henk een dag eerder onwaarschijnlijk zouden hebben geleken. Ik zag Kollaard in gesprek bij VPRO Boeken, waar hij op de vraag van Jeroen van Kan naar de werkwijze van de schrijver antwoordde dat Henk ‘gewoon het verhaal binnenkwam en ik maar met hem meegewandeld ben, nu eens inzoomend en dan weer uitzoomend.’ Dat lijkt me enigszins overdreven, maar de lichtheid van toon en het schijnbare ongestructureerde van de gebeurtenissen waarmee Kollaard impliciet ons leven becommentarieert is niets anders dan een knap staaltje schrijven.

Sander Kollaard
Uit het leven van een hond
156 blz
Uitgeverij Van Oorschot

Weerbarstig

Goede literatuur is weerbarstig. Ze brengt een boodschap eerder via de ongemakkelijke weg dan de gemakkelijke. De eerste verhalenbundel van Mark Haddon – die van The Curious Incident of the Dog in de Night-time – getuigt daarvan. Het titelverhaal bijvoorbeeld, The Pier Falls,  is niets anders dan een minutieuze beschrijving van het langzame ineenstorten van de lange pier in een Engelse badplaats, op een zonnige dag in 1970. De verteller somt nauwkeurig en per minuut de dodelijke slachtoffers op en hoe die aan hun einde komen. Het is alsof je een politierapport leest, maar de woordkeuze en intonatie brengen een element van mededogen in.  Het effect is ‘chilling’, ‘kippenvel’ zouden wij zeggen.

Ook het verhaal Bunny is een pareltje. Bunny is 28 jaar oud, hij weegt bijna 200 kg en komt niet meer buiten de deur. Haddon schetst kernachtig hoe dat zo gekomen is. Een uitzichtloos bestaan. Dan belt het meisje Leah aan. Ook zij heeft geen vrolijk bestaan. Zij is aangedaan door zijn situatie, wil hem helpen. Hij fleurt een beetje op van vrouwelijke aandacht. Maar het kan nooit wat worden, daartoe is hij lichamelijk niet meer in staat. Leah neemt dan een wijs besluit. Ze brengt hem in een gelukzalige stemming – hij had niet gedacht dat nog mee te maken – die tegelijk ook zijn einde inluidt. Ontroerend mooi, indrukwekkend.

De negen verhalen in deze bundel hebben alle een dergelijke twist. In combinatie met de eerder genoemde weerbarstigheid, die misschien het best te omschrijven is als ‘niet willen behagen als schrijver’, levert het onvergetelijke verhalen op.

Mark Haddon
The Pier Falls
322 blz
Jonathan Cape

[Nederlandse editie: De pier stort in en andere verhalen]

Een Grote Schrijver

Wat is de meest effectieve manier om ons beeld van de Nederlandstalige literatuur te vervormen? Zo’n dertig jaar geleden kwam die vraag regelmatig bij mij op wanneer de term ‘De Grote Drie’ weer eens werd gebezigd. Mulisch, Hermans en Reve, de drie mastodonten die met kop en schouders boven hun collega’s uit zouden steken. Dat is onzin natuurlijk, alsof je dit objectief zou kunnen vaststellen. Alsof juist literatuur niets iets heel persoonlijks is, alsof het lezen van een roman of verhaal kan worden geëvalueerd aan de hand van een door literatuurwetenschappers vastgestelde checklist. Het jammere is dat zo’n resoluut klinkende  term, eenmaal in de wereld, vlotjes gemeengoed wordt. Jammer is ook dat dit betekent dat andere schrijvers nooit zo goed kunnen zijn als deze drie. Ik chargeer enigszins, maar in de kern is dit het gevolg van deze dus volstrekt verwerpelijke term.

Ik kom hierop omdat ik net een prachtige biografie las: Jeroen Brouwers, Het verhaal van een oeuvre van Johan Vandenbroucke. Brouwers lees ik vanaf 1977. De roman Zonsopgangen boven zee was de kennismaking, zie ik in mijn leesschrift. Ik schreef er lyrisch over, vond de stijl en de verhaalstructuur een openbaring. Nu, tientallen boeken van Brouwers later die met elkaar in mijn boekenkast zo’n anderhalve plank innemen, is hij een van de schrijvers die ik heel graag lees en soms herlees. Het mooie van Brouwers is dat hij je een breed scala aan teksten biedt: romans, verhalen en essays. Mijn voorkeur gaat uit naar dat laatste genre, daarin is hij voor mij op zijn sterkst. Zijn herinneringen aan schrijvers die zelfmoord pleegden, verzameld in De laatste deur, zijn prachtig verwoordde teksten vol mededogen. Zijn polemieken – sinds Lodewijk van Deyssel schreef niemand meer zulke mooie scheldstukken als Brouwers – zijn vlijmscherpe juweeltjes. W.F. Hermans, zelf niet onbekwaam in dat genre, sprak na lezing van zo’n stuk van Brouwers over een ‘met een overstelpende weelde aan polemische middelen geschreven kritiek’.

Brouwers’ oeuvre is in hoge mate autobiografisch. Niet in de strikte betekenis die daaraan gewoonlijk wordt gegeven, maar als een literair gegeven. Zijn leven bestaat uit het scheppen van literatuur, waarbij hij openlijk schrijft over alles wat hem raakt, en dat ‘onverbloemd, waarheidsgetrouw en levensecht’. In zijn eigen woorden: ‘Wat er autobiografisch aan is, is de manier van denken, verwoorden, ordenen, chaossen bestrijden, vormgeven. Consessieloos en in de grootst mogelijke integriteit jegens jezelf.’

Jeroen Brouwers kan, net voor zijn tachtigste verjaardag, terugkijken op een imposant oeuvre. Een oeuvre met samenhang, een oeuvre dat knettert, een oeuvre dat je bijblijft. Deze biografie, die de sterk uitgebreide versie is van een eerder verschenen Schrijversprentenboek, bracht het allemaal weer boven. En deed me realiseren dat - voor mij - Brouwers 'Een Grote Schrijver’ is. 

Johan Vandenbroucke
Jeroen Brouwers. Verhaal van een oeuvre
382 blz
Atlas Contact

Gedroomde vrouwen

Zeemeerminnen bestaan niet. Het verschijnsel zal eeuwen geleden zijn ontsproten aan het brein van dronken zeelieden. Dichters en schrijvers zijn vervolgens met dit droombeeld aan de haal gegaan en hebben het als legende stevig verankerd in de literatuur. Homerus vermeldt er een in zijn Odyssee, Columbus meende er een te hebben waargenomen. Maar in het echt bestaan ze niet, dat mag je toch aannemen. Het knappe van The Mermaid and Mrs. Hancock daarentegen, het debuut van de Britse schrijfster Imogen Hermes Gowar, is dat je als lezer volledig meegaat in de aanname dat er wél zeemeerminnen zijn geweest. In ieder geval de twee die ze in haar wonderlijke,  overtuigende roman een rol geeft.

Het verhaal speelt in 1785 en de daarop volgende jaren in het zuiden van Engeland, in de omgeving van Londen. Een reder, Jonah Hancock, hoort van de kapitein van een van zijn schepen die terugkeert van een reis naar het Verre Oosten dat hij daar zijn schip heeft geruild tegen iets heel bijzonders, een zeemeermin. Wat die kapitein uit zijn plunjezak tevoorschijn haalt is evenwel geen mooi exemplaar, maar een gestorven, verdroogd en gerimpeld wezentje dat evengoed toch nog als zeemeermin te herkennen is. Eenmaal van zijn schrik en verontwaardiging bekomen, besluit Hancock het ding tegen betaling tentoon te stellen in een lokale kroeg. Het loopt storm, de bezoekers zijn gefascineerd. Omdat het geld als water binnenstroomt besluit hij in te gaan op het voorstel van een lokale bordeelhoudster, Mrs. Chappell, die het object een week van hem wil huren. Voor Hancock is dat de introductie tot een wereld die hem onbekend is, de wereld van vermogende kooplieden, verdorven politici, verleidelijke vrouwen en zorgvuldig georkestreerde orgiën.

Hancock ontmoet op zo’n wild feest in het chique bordeel de beeldschone Angelica Neal. Zij is met haar 28 jaren een al wat oudere prostitué, die kort daarvoor de harem van Mrs. Chappell heeft verlaten en voor zichzelf is begonnen. Met wisselend succes. In de bescheiden weduwnaar van middelbare leeftijd die Jonah Hancock is ziet zij een mogelijkheid om haar toekomst veilig te stellen. Zij voelt ook daadwerkelijk iets voor hem, wat Gowar op subtiele wijze laat zien. Hij beantwoord die liefde hartstochtelijk. Ze trouwen, en beginnen met het duizelingwekkende bedrag dat de verkoop van de zeemeermin opbrengt een leven samen, op een voorname buitenplaats in de heuvels langs de Thames.

Hoewel, helemaal samen zijn ze daar niet, er is nóg iets. Een tweede zeemeermin, ditmaal een levende, die Hancocks kapitein na een lange speurtocht in de Noordelijke oceaan voor hem heeft gevonden. Zij is er omdat Angelica haar in het begin van hun relatie wenste, als bewijs van Hancocks liefde voor haar. De aanwezigheid van de meermin hangt echter voortdurend, en steeds sterker, als een onzichtbare maar dreigende doem boven hun relatie. Het zal doorpakken vergen, en keuzes maken, om dat te niet te doen. De ontknoping is een vondst: onverwacht, elegant en vol symboliek.

Gowar schetst het Engeland van de late achttiende eeuw met een vanzelfsprekendheid en aandacht voor detail die imponeert. Ze lijkt gefascineerd door de positie van de vrouw. Angelica Neal en de dames om haar heen bieden tezamen een staalkaart van aspecten van het vrouw-zijn in die periode. Eigenlijk is Jonah Hancock de enige man van betekenis in het verhaal. De rijkdom van Gowars taal en haar vloeiende stijl – een vergelijking met Charles Dickens komt op - maken het boek af, én een genot om te lezen.

Imogen Hermes Gowar
The Mermaid and Mrs. Hancock
488 blz
Penguin Random House

[ Nederlandse editie: De meermin en de courtisane]

Vanuit moeders buik

In deze blogjes probeer ik gewoonlijk niet al te veel van de plot prijs te geven. Ze zijn immers bedoeld als een teaser, niet als een lightversie van het lezen van de boeken. Meestal lukt dit aardig, maar bij Nutshell van Ian McEwan blijkt dat verdomd lastig. De grootste verrassing van het gehele boek staat namelijk al in de eerste zin: ‘So here I am, upside down in a woman.’ Wat dit is? Nou, heel eenvoudig, de ik-figuur is een foetus, een jongetje in wording dat zich nog in de buik van zijn aanstaande moeder bevindt. Hij informeert ons, tweehonderd bladzijden lang, wat er gebeurt. Hij is de verteller van een razend spannende pageturner. Je kan McEwan creativiteit en enig gevoel voor humor niet ontzeggen.

Nu een spoiler alert toch geen zin meer heeft, kan ik ook nog wel een tipje oplichten van de plot van die pageturner. De foetus, een naam heeft hij natuurlijk nog niet, doet ons in de loop van enkele maanden verslag van een misdaad die wordt beraamd. Deze zal worden uitgevoerd door zijn aanstaande moeder, Trudy. Dat zal ze samen doen met Claude, de broer van haar echtgenoot John. Deze John heeft het echtelijk huis verlaten. Trudy verblijft daar nu met Claude. De misdaad zal leiden tot de dood van John, het opstrijken van de verkoopprijs van het mooie ‘Georgian House’ door Trudy en een lang en gelukkig leven samen voor haar en Claude. Een klassieke misdaad zou je kunnen zeggen, in allerlei varianten al honderden jaren uitgevoerd.

Dat laatste is juist. Voor de literatuurliefhebbers onder ons: McEwan schreef met Nutshell een hedendaagse variant op Hamlet. De foetus is Hamlet. Zijn moeder Trudy is Gertrude, Hamlet’s moeder. Met haar minnaar Claude – Claudius bij Shakespaere – beraamt ze de moord op haar echtgenoot John, Hamlet’s vader. Hamlet omgevormd tot een Agatha Christie of Poirot, hoe leuk is dat niet?

Vanzelfsprekend komt de vraag op hoe een foetus iets kan begrijpen van hetgeen zich buiten de baarmoeder afspeelt. Dat is heel eenvoudig. Wanneer je alle tijd van de wereld hebt, en je aanstaande moeder luistert graag naar BBC 4, de nieuwsberichten en podcasts kom je, drijvend in het vruchtwater, ongemerkt heel veel te weten van de buitenwereld. Maar de wijze waarop de foetus citeert uit de wereldliteratuur, en spreekt over geschiedenis en grote denkers doet vermoeden dat zijn auteur hem af en toe iets influistert …

En hoe het afloopt? Tja, dát moet je zelf maar lezen. Maar als in een zuivere thriller sta je als lezer lang op het verkeerde been. En hoe leuk is dat – alweer – niet?

Ian McEwan
Nutshell
200 blz
Jonathan Cape

[Nederlandse editie: Notendop] 

Een zoon voor de Führer

Ik heb altijd gedacht dat Florrie Rost van Tonningen de ultieme foute vrouw was tijdens de Tweede Wereldoorlog in Nederland. Ze was de echtgenote van Meinoud Rost van Tonningen, een van de kopstukken van de NSB. Na diens arrestatie en daaropvolgende zelfmoord kort na de bevrijding heeft zij tot het einde van haar leven – ze overleed in 2007 – de zaak van de NSB en de Nazi’s met verve verdedigd. Ze deinsde er niet voor terug om in interviews op de televisie Hitler een ‘ziener’ te noemen. Door haar optreden in de media werd zij alsnog het gezicht van collaborerend Nederland. Haar bijnaam was de ‘Zwarte Weduwe’, naar de kleur van de uniformen van de NSB.

Maar sinds kort weet ik beter. Julia Op ten Noort, een vriendin van het echtpaar Rost van Tonningen, was de vrouw die nóg fanatieker samenwerkte met de bezetter. Ze mag minder bekend zijn, maar in de keuzes die zij vóór en in de oorlog maakte ging ze veel verder dan Florrie Rost van Tonningen. Al op een van de eerste bladzijden van Een zoon voor de Führer. De nazi-utopie van Julia Op ten Noort vat Roel van Duijn het bondig samen: ‘Julia Op ten Noort […] was een Nazi van het allerzuiverste soort. Wat zij nastreefde, was de triomf en bloei van het Noordse ras in een Groot-Germaans rijk. Niet alleen zouden dan Joden en andere ‘lage’ elementen verwijderd zijn, maar ook zou de kwaliteit van het overwinnende ras zelf almaar zuiverder worden, doordat de ‘goede’ vrouwen nog uitsluitend geslachtsverkeer zouden hebben met mannen die onomstotelijke bewijzen konden van ‘Arische’ oorsprong te zijn. Het was haar oprechte, bloedzuivere utopie.’

Julia Op ten Noort wordt in 1910 geboren in een familie van stand. Haar vader, jonkheer Carel Godfried Op ten Noort, was directeur van de indertijd grootste bierbrouwerij van Nederland, De Gekroonde Valk. Na een grotendeels in Baarn doorgebrachte jeugd verhuist Julia met haar familie naar het landelijke Vorden, ver weg in Gelderland. Hierdoor moet ze na drie jaar gymnasium op haar zestiende stoppen met haar schoolopleiding, haar belangrijkste tijdverdrijf is vanaf dan sporten. Van Duijn schetst hoe zij enkele jaren later als jonge vrouw in de ban komt van de ‘Oxfordgroep’, een evangelische beweging onder leiding van de charismatische Amerikaanse dominee Frank Buchman. Zijn leer is populair in adellijke kringen in het oosten van het land. Julia, wiens moeder een diep religieuze vrouw was, is opgegroeid met het idee dat geloof zin kan geven aan het leven, dus heel vreemd is haar bekering niet. In 1932 en 1933 maakt ze zelfs een missiereis van de Oxfordgroep  naar de Verenigde Staten mee. Daar voelt ze zich, ijverend voor de goede zaak, als herboren. Ze is dan 23 jaar oud.

In de jaren erna reist Julia met Buchman ook naar plekken in Europa, onder andere naar Duitsland. Daar ontmoet ze voor het eerst hooggeplaatste Nazi’s, onder andere Heinrich Himmler. Met hem klikt het, en haar latere carrière in de partij zal dan ook mede door zijn steun tot stand komen. Door een bezoek aan de Duitse Vrouwenbond (Frauenschaft) raakt Julia enthousiast over de nieuwe rol van de vrouw in de nieuwe, door de Nazi’s beoogde maatschappij. Haar lidmaatschap van de NSB in de zomer van 1937 is een volgende stap, en vanaf dat moment onderschrijft ze officieel de partij-ideologie. Van Duijn, die je als lezer laat meekijken bij zijn speurtocht in archieven en gesprekken met nazaten, maakt voor zover dat mogelijk is inzichtelijk hoe de stappen die Julia in deze jaren zet met elkaar samenhangen. In 1938 is zij betrokken bij de oprichting van de Nationaal Socialistische Vrouwen Organisatie, waarvan zij de adjunct wordt en de vormingsleidster. Regelmatige bezoeken aan de partijdagen in Neurenberg worden voor haar betaald door haar goede vriend Heinrich Himmler, inmiddels Reichsführer SS.

Julia trouwt niet. Wel heeft zij af en toe een relatie met een man, maar lang duurt dat meestal niet. In de zomer van 1943 blijkt ze zwanger. Van wie? Van Duijn brengt het aantal kandidaten terug tot drie. Een daarvan is Heinrich Himmler, hoewel dat van de drie de minst waarschijnlijke lijkt. Julia, die inmiddels directrice is van de door haarzelf opgerichte Reichsschule für Mädel in het Limburgse Heythuysen, vlakbij Valkenburg, realiseert zich dat zij aan haar Arische leerlingetjes niet het voorbeeld van de ongetrouwde moeder kan voorschotelen, en bedenkt een oplossing. Daarin wordt ze gesteund door het bureau van Himmler. In november 1943, wanneer ze haar dikkere buik niet meer kan verhullen, neemt ze haar intrek in een Lebensborn Heim in het zuiden van Beieren.  Het Lebensborn was een door Himmler bedacht geheim project dat ten doel had de kwaliteit van het Germaanse ras te perfectioneren. Arische vrouwen lieten er een kind bij zich verwekken door SS-soldaten, rasechte Germanen dus. In het Heim heeft Julia het reuze naar haar zin, ze vindt het een comfortabele omgeving en in ideologisch opzicht een inspirerende plek. In februari 1944 bevalt ze er van een zoon, die ze Heinrich noemt.

Van Duijn heeft zijn speurtocht niet beperkt tot de oorlogsjaren en de aanloop ernaartoe. In de veronderstelling dat ook de naoorlogse jaren van Julia en haar zoon antwoorden kunnen opleveren heeft hij doorgezocht. En met resultaat. Waardoor een compleet, rijk geschakeerd beeld is ontstaan van een leven dat werd verscheurd door een passie voor de verkeerde zaak.

En ter afsluiting nog dit. Roel van Duijn is misschien het meest bekend als oprichter van de Provo en de Kabouterbeweging, tijdens de woelige jaren zestig in Amsterdam.  Hij weet dus uit ervaring hoe het is om een toekomstvisie voor de maatschappij te hebben, en die hartstochtelijk graag te willen realiseren. Af en toe in de lopende tekst, en in een uitvoerige epiloog, laat hij ons in zijn eigen ziel kijken, meebeleven hoe hij de geschiedenis van Julia ondergaat terwijl hij die blootlegt. Dat is een ongewone werkwijze voor een biograaf, maar maakt mooi zijn fascinatie voor zijn onderwerp zichtbaar.

Roel van Duijn
Een zoon voor de Führer. De nazi-utopie van Julia Op ten Noort
320 blz
Boom