't Hooge Nest

In 2012 kopen Roxane van Iperen en haar echtgenoot een mooi huis in het buitengebied van Naarden. 't Hooge Nest, zoals het kloeke landhuis heet, is in 1921 gebouwd in opdracht van Dirk Witte, indertijd een succesvol liedschrijver voor onder andere Jean-Louis Pisuisse. Het bekende nummer 'Mensch, durf te leeven' is van zijn hand. Wanneer Van Iperen en consorten het interieur beginnen te strippen, ontdekken ze achter lambriseringen en onder vloeren geheime bergruimten. Met daarin veelal stompjes kaars, verzetskranten uit de Tweede Wereldoorlog en bladmuziek. De gedachte aan onderduikers dringt zich direct op, en van Iperen start een onderzoek. Beginnend in de directe omgeving waaiert dat langzamerhand uit naar de nationale archieven. Zes jaar later heeft ze het verhaal compleet. Dit boek is het resultaat.

De Amsterdamse familie Brilleslijper heeft in de jaren twintig en dertig een groothandel in de Jodenbuurt. Vader Joseph en moeder Fietje runnen de zaak, dochters Janny en Lien hebben hun eigen leven. Janny is getrouwd met Bob Brandes, een ambtenaar. Lien heeft een dansopleiding gevolgd en treedt op. Zij heeft een relatie met Eberhard Rebling, een Duitse musicus. Halverwege de jaren dertig zijn zij op de hoogte van de ontwikkelingen in Duitsland, en in hun vriendenkring hebben ze jonge mannen en vrouwen die vanwege de politieke situatie naar Nederland zijn gekomen. Maar wat doe je er verder aan? 

De Duitse inval op 10 mei 1940 verandert alles. Tot Lien dringen de gevolgen nog niet direct door, maar Janny gaat meteen in het verzet. Zij wordt koerier, reist met vervalste persoonsbewijzen van hot naar her. Ze verstopt ze onder het matrasje van de kinderwagen van haar jongste dochtertje. Als jonge moeder is ze minder verdacht, denkt ze. Maar ze neemt wel een groot risico. Ze is Joods, maar heeft geen "J" in haar persoonsbewijs laten stempelen, zoals dat door de Duitsers verplicht is gesteld.

Naarmate de tijd vordert nemen Janny en Lien onderduikers op. Samen met die mensen duiken ze in 1942 ook zelf onder, in een zomerhuisje in Bergen. Maar ook daar moeten ze weg wanneer de Duitsers de kuststrook ontruimen voor de aanleg van de Atlantikwal. Via ondergrondse contacten vinden ze begin 1943 een landhuis bij Naarden, 't Hooge Nest. Ze huren het van twee chique Amsterdamse dames op leeftijd, tot het einde van de oorlog.

't Hooge Nest is een ideaal onderduikadres. Het ligt in een bos, is alleen bereikbaar via een doodlopend zandpad. De Zuiderzee, met een aardig strandje, ligt op loopafstand. Er is dus gelegenheid tot ontspanning, wat vooral voor de kinderen en jonge onderduikers een groot voordeel is. Van Iperen beschrijft levendig en in detail het leven van de bewoners, hun dagindeling, de veiligheidsbuffers die ze inbouwen en de kleine en grote momenten waarop het bijna misgaat. Dat ultieme moment komt in juli 1944, wanneer ze door een Sonderkommando van Jodenjagers worden ontdekt. Ze zijn verraden. Alleen Bob en Eberhard, de echtgenoten van Janny en Lien, weten samen met hun kinderen aan de Duitsers te ontkomen. Maar de vrouwen zullen dat heel lang niet weten.

Wat dan volgt is een nachtmerrie: gevangenis, verhoren, deportatie naar kamp Westerbork en vandaar door naar Auschwitz. De groep wordt bij aankomst daar direct al gesplitst. Janny en Lien zien hun ouders een andere kant op lopen.

Omdat Janny en Lien de kampen - na Auschwitz volgt Bergen-Belsen - overleven, zij het ternauwernood, en zij later in hun leven hun verhalen doorgeven aan hun kinderen én ze opschreven, beschikte Van Iperen over gedetailleerde informatie uit de eerste hand. Het is indrukwekkend hoe zij die gebruikt. Haar relaas is indringend en dramatisch, zonder enig moment van effectbejag. Bijzonder is de ontmoeting van Janny en Lien in Auschwitz met Anne Frank en haar zus Margot. De beide meisjes zijn dan al van hun vader gescheiden, hun moeder hebben ze geselecteerd zien worden voor de gaskamer. In Bergen-Belsen zien ze de kinderen voor hun ogen sterven.

Roxane van Iperen schreef met 't Hooge Nest een indrukwekkend verslag van een fase in de  geschiedenis van haar huis. En daarmee een nog indrukwekkender geschiedenis van zomaar een Joodse familie in de oorlog. Hoe gewone mensen door de omstandigheden vertrapt worden. Maar ook hoe gewone mensen besluiten om in verzet te komen. Een boek dat me lang zal bijblijven.

Roxane van Iperen
’t Hooge Nest
382 blz
Lebowski Publishers

Mulisch' universum

Harry Mulisch is wel een ongrijpbare schrijver genoemd. Dit niet alleen omdat een deel van zijn oeuvre zich onttrekt aan een eenduidige lezing, maar ook omdat de filosofie hem na aan het hart lag en hij daar in interviews graag gewag van maakte of, wanneer de interviewer de teugels niet al te strak hield, zomaar wat in het rond filosofeerde over zijn eigen werk en aanverwante zaken op een manier die niet alle lezers of kijkers helemaal konden volgen. Anderzijds is er geen andere Nederlandse schrijver geweest die zo vaak bewust naar buiten trad via de media en daarmee een publiek figuur werd. De eerste persoon aan wie Nederlanders dachten bij het woord ‘schrijver’. Sander Bax heeft die kant van Mulisch’ optreden enkele jaren geleden uitvoerig beschreven (zie dit blog, 12 april 2015). In Zijn eigen land, dat Robbert Ammerlaan in 2016 publiceerde, komen we op een heel andere manier dicht bij de persoon en schrijver Mulisch: door het systematisch uitpluizen van de werkkamer van de in 2010 overleden schrijver, die tijdens Ammerlaan’s onderzoek nog in dezelfde staat verkeerde als op de dag dat Mulisch overleed.

Ammerlaan was bij De Bezige Bij de uitgever van Mulisch. Ze waren goed bevriend, Mulisch vroeg hem bij zijn leven al om als zijn biograaf op te treden. Ammerlaan kende ook het werkvertrek van Mulisch in zijn huis aan de Leidsekade in Amsterdam, waarin gedurende een halve eeuw diens boeken ontstonden. Toch bleek tijdens zijn ruim tweeëneenhalf jaar durende onderzoek ter plekke dat er voor zijn ogen een beeld van Mulisch ontstond dat op veel punten een bijstelling of nuancering van het bestaande betekende. De duizenden persoonlijke notities, aantekeningen voor verhalen en essays, brieven, de agenda’s en niet te vergeten de persoonlijke foto’s zag Ammerlaan in vrijwel alle gevallen voor het eerst.

Dit kloeke boek is géén biografie, stelt Ammerlaan nadrukkelijk in zijn inleiding. Het is ook geen letterkundige studie, of de analyse van een oeuvre. En het heeft zeker geen wetenschappelijke pretentie. Ammerlaan ziet het als een reisverhaal door het leven en werk van Mulisch, door diens ‘literaire laboratorium’.

Trouw aan deze opzet heeft Ammerlaan de meest interessante en persoonlijke documenten gegroepeerd op onderwerp. Beginnend bij Mulisch zelf en zijn ouders Alice en Kurt, aan wie de eerste drie hoofdstukken zijn gewijd. Andere hoofdstukken zijn ‘De Jodenster’, ‘Wonderkind’, ‘De zaak 40/61’, ‘Vrouwen, twee vrouwen’, ‘De aanslag’, ‘De letteren’, ‘De wereld en de hemel’ en ‘Hitler’. Dit laatste onderwerp ter afsluiting, omdat de oorlog en haar aanstichter Mulisch’ leven én zijn schrijverschap van begin tot eind heeft beheerst. Bijzonder in dit hoofdstuk is de beschrijving van het bezoek dat hij in augustus 1971 brengt aan Albert Speer, Hitlers architect, ter voorbereiding op zijn nooit verschenen roman De toekomst van gisteren. Zoals zo velen die Speer na zijn gevangenisstraf  ontmoetten, hield hij aan het bezoek gemengde gevoelens over.

De uitvoering van het boek is subliem. Een mooi kloek romanformaat, opdikkend papier van goede kwaliteit, een typografie die de soms complex opgezette tekst toch heel leesbaar laat zijn en fotografie om van te smullen. Het boek verleidt je.

Robbert Ammerlaan
Zijn eigen land
448 blz
De Bezige Bij

Vrij als een vogel

Is het mogelijk om, wanneer je als slaaf bent geboren, je voor te stellen hoe het is om geen slaaf meer te zijn? De vijfjarige George Washington Black, in 1818 geboren op een suikerplantage in Barbados, kan zich daar maar moeilijk een beeld van vormen. Wanneer hij aan zijn verzorgster Big Kit vraagt hoe het is om vrij te zijn, antwoord zij: ‘Oh child, it like nothing in this world. When you free, you can do anything. […] You go wherever it is you wanting. You wake up any time you wanting. When you free’, she whispered, ‘someone ask you a question, you ain’t got to answer. You ain’t got to finish no job you don’t want to finish. You just leave it’. I closed my heavy eyes, wondering. ‘Is really so?’ Als vijfjarige kan hij het antwoord nauwelijks bevatten, maar ruim tien jaar later is hij daadwerkelijk een vrij man. In deze betoverende roman vertelt de Canadese auteur Esi Edugyan het verhaal van Washington Black, roepnaam Wash. Ze doet dat met aandacht voor de sociale geschiedenis, maar ook met een subtiel gevoel voor nét die verhalende elementen die de roman onvergetelijke scènes bezorgen.

Het leven op de plantage is hard. Niet alleen is het werk uitputtend, het tropische klimaat maakt het tot een haast onmenselijke belasting. Wanneer de eigenaar van de plantage overlijdt en wordt opgevolgd door zijn neef, ene Erasmus Wilde – Wash is dan 11 jaar oud – wordt het leven van de slaven pas echt ondraaglijk. Hij draait de duimschroeven aan, er worden voorbeelden gesteld: een slaaf die te veel roddelt wordt publiekelijk de tong uitgerukt, een ander wordt als straf voor een vluchtpoging op de brandstapel gezet.

Met de komst van de jongere broer van Erasmus Wilde verandert alles voor Wash. Deze Christopher ‘Titch’ Wilde is een wetenschapper. Hij brengt een scheepslading instrumenten met zich mee. Het gastenverblijf achter in de tuin is de plek waar hij logeert en zijn laboratorium inricht. Hij claimt Wash als zijn huisknecht. Wanneer deze zijn meester begeleidt op diens tochten in de jungle, zware apparatuur zeulend, ontdekt Titch bij toeval dat Wash een talent heeft voor tekenen. Hij laat hem daarom voor zijn artikelen over Barbados illustraties maken van de flora en fauna. Ook heeft Wash het ideale gewicht om het luchtschip dat hij uit Engeland meenam – zijn 'Cloud-cutter' - nét dat beetje extra ballast te geven dat het nodig heeft voor de eerste proefvlucht. En die tocht met de Cloud-cutter komt er. Midden in de nacht vertrekken Titch en Wash vanaf de hoogste heuvel van het eiland voor een vlucht naar Haiti, maar die bestemming zullen ze niet halen. Gedwongen door een storm maken ze een onbedoelde noodlanding, bovenop een groot zeilschip dat op weg is naar de Verenigde Staten. Zo wordt de proefvlucht een onbedoelde vlucht naar de vrijheid. Het is het begin van een tocht die Wash – en voor een deel ook Titch – naar de Verenigde Staten, het ijzige noorden van Canada, Nova Scotia, Engeland en Marokko zal brengen.

Wash voelt zich vanaf dat moment geen slaaf meer, ofschoon die status pas jaren later officieel zal worden en hij merkt dat een prijsjager zijn gangen volgt. Maar hij is wel zwart, wat hem voor veel mensen nog steeds brandmerkt. Zijn illustraties brengen hem in Nova Scotia in contact met een beroemde bioloog en zijn dochter, met wie hij naar Engeland reist en een gedurfd project opzet. Maar al die tijd knaagt er iets. Dat brengt hem ertoe op zoek te gaan naar zijn afkomst, zijn wortels.

Wash is een overtuigend personage. Edugyan slaagt er eveneens in de sociale veranderingen in de jaren tussen 1830 en 1850 via dat personage te presenteren zonder dat dit geforceerd lijkt. En, zoals eerder gezegd, blijven tal van scènes lang hangen. Met als uitschieter de vlucht met de Cloud-cutter. Die is minder sprookjesachtig dan je denkt. Het was immers ook het tijdperk van de dromers, vernieuwers die het onmogelijke mogelijk wilden maken.

Esi Edugyan
Washington Black
422 blz
Serpent’s Tail

[ Nederlandse editie: Washington Black ]

De president en de thrillerschrijver

Ik kijk graag naar speelfilms waarin de president van de Verenigde Staten een rol speelt. Vooral actiefilms. Geef me een DVD met Air Force One of White House Down en je hebt geen kind meer aan me. Waar die voorliefde vandaan komt weet ik niet. Het zijn knap gemaakte films, en bovendien spannend, maar ze zitten ook vol met inhoudelijke onmogelijkheden. In Air Force One vliegen de kogels je om de oren, maar het toestel loopt er geen schrammetje van op, terwijl je toch zou verwachten dat de kogelgaten minstens een lichte decompressie zouden veroorzaken. En de reeks toevalligheden waarvan White House Down aan elkaar hangt is een regelrechte belediging van je gezonde verstand. Maar het deert mij niet, ik smul ervan. Steeds opnieuw.

Ook de eerste honderd bladzijden van The President is Missing, de thriller die James Patterson en Bill Clinton samen schreven, beloofden eenzelfde soort sensatie. De president, Jonathan Lincoln Duncan, ligt onder vuur van de Republikeinen. Dit naar aanleiding van een actie van Amerikaanse Special Forces in Algerije, waarbij de arrestatie en wellicht uitschakeling door Algerijnse  troepen van een internationaal gezochte terrorist werd verhinderd, terwijl een Amerikaanse marinier tijdens die operatie sneuvelde. Wat niemand buiten een kleine kring rondom de president mag weten is dat die terrorist, Suliman Cindoruk, en de president kort voor die mislukte operatie telefonisch contact hadden met elkaar. Een gesprek dat ging over iets heel anders, namelijk een digitale aanval die ten doel heeft de hele infrastructuur van de VS lam te leggen. Door middel van enkele maanden van totale chaos de macht en invloed van de VS terugbrengen tot die van een middelgroot Europees land, dat is waarmee Cindoruk dreigt. En daarom wil de president hem beslist levend in handen krijgen, omdat alleen hij de al in gang gezette digitale aanval kan stoppen. Vandaar die tegenactie in Algerije.

Spannend wordt het wanneer Duncan wordt benaderd door een jonge man en vrouw die zeggen ex-handlangers van Cindoruk te zijn. Lopen zij over, of spelen ze een dubbel spel? Duncan gaat in op hun eis dat ze uitsluitend met hem alléén willen spreken en hij verlaat, onherkenbaar geschminkt, het Witte Huis voor die ontmoeting. Hij loopt over straat als een anonieme Amerikaan onder de Amerikanen, zonder iemand van de Secret Service in zicht. Betreedt voor de ontmoeting een vol honkbakstadion, eveneens zonder herkend te worden. In de realiteit van alledag is dat natuurlijk een volstrekt ondenkbare situatie, Patterson en Clinton halen dan ook op vakkundige wijze alles uit die scènes wat erin zit. Dit wordt bijzonder, denk je. Niet eerder gedaan. Helaas loopt het contact met de overlopers al snel uit op een schietpartij, waarbij de Secret Service in het geheim toch in de buurt blijkt te zijn. Een schietpartij die de aftrap is van een lange reeks van gewelddadige actiescènes. Het bijzondere moet wijken voor het beproefde, zo ervoer ik dat.

Wat doe je, als president van de VS, wanneer alleen jij en acht naaste medewerkers op de hoogte zijn van top secret informatie, informatie waarover de terroristen ineens ook blijken te beschikken? Dan is er een lek. In het Witte Huis. Duncans tijdelijke verdwijning blijkt, naast noodzakelijk om geheel uit zicht met de terroristen in contact te komen, ook de vooropgezette bedoeling te hebben die verrader te ontmaskeren. Een geraffineerd uitgewerkte verhaallijn.

Wat schreef Clinton, en wat is het aandeel van Patterson? De spanningsopbouw, met op iedere tien bladzijden een cliffhanger en de gemakkelijk weglezende stijl zijn ongetwijfeld van de hand van de ervaren rot Patterson. De ins and outs van het leven van een president, zijn beveiliging en het op hoog niveau gevoerde internationale crisisoverleg zullen Clintons toevoeging zijn. Een mooie combinatie dus. Maar, zoals hierboven al gezegd, het had wellicht een nog bijzonderder resultaat kunnen opleveren wanneer Patterson iets meer uit zijn comfort zone was getreden en Clinton hier en daar iets minder de morele braverik had gespeeld. Dan was het ook in literair opzicht een dreamteam geweest, nu is het dat vooral voor de publiciteitsafdeling van Penguin Random House.

Het wachten is op de verfilming. Ik heb zo’n gevoel dat ik die zal kunnen gaan toevoegen aan mijn selecte rijtje van films die ik ieder jaar wel weer een keer bekijk.

Bill Clinton & James Patterson
The President is Missing
514 blz
Arrow Books

[ Nederlandse editie: President vermist ]

Een middeleeuwse Vitruvius

Isidorus van Rillington leert alle boeken die hij leest uit zijn hoofd. Grote hoeveelheden informatie en eindeloos veel vloeiende literaire passages slaat hij op in denkbeeldige bouwwerken die hij speciaal daarvoor heeft bedacht. In steden vol paleizen, kerken en andere gebouwen draagt hij zo een fors deel van de kennis van de mensheid met zich mee.  Hij onderhoudt die opgeslagen feiten zorgvuldig, vrijwel iedere dag neemt hij de tijd om in afzondering een doorloop te maken, hij noemt het een ommegang. Hij legt dan verbanden, doorgrondt wat hij eerst niet altijd doorgrondde. Hij beschouwt het als een vruchtbare procedure. Het op deze wijze systematisch ordenen was geen vondst van hemzelf, ze staat beschreven in de  Rhetorica ad Herennium, een in het Latijn geschreven leerboekje over de welsprekendheid. Ooit werd het toegeschreven aan Cicero.

Isidorus is een vondeling. Omstreeks 1373 vindt de poortwachter van de abdij Bellalanda in het Engelse Yorkshire hem in een turfmand voor de muren van de abdij. Het is dan de naamdag van Sint Isidorus van Sevilla, dus het kindje wordt naar hem genoemd. Het groeit op in de abdij, onder de hoede van de poortwachter. Deze leert hem lezen brengt hem het ‘systeem’ bij. Een wereld gaat voor Isidorus open wanneer hij de verwaarloosde en half vergeten bibliotheek van het klooster mag afstoffen en opnieuw ordenen. Zijn grootste vondst daarin is het tractaat De architectura van de Romeinse architect Vitruvius. Het lezen daarvan zal zijn leven bepalen. Isidorus blijkt een ijverige en slimme bibliothecaris en mag daarom op voorspraak en kosten van het klooster gaan studeren in Oxford. Op voorwaarde dat hij belooft na zijn studie terug te keren om les te geven in het klooster, iets wat hij wel belooft maar niet zal doen.

Na Oxford volgen Parijs en enkele Italiaanse universiteiten. Hij voelt een passie voor de kunsten, zou het liefst zelf echte kerken en kathedralen ontwerpen. Hij kiest echter voor de medicijnen, in de hoop dat dit hem via de omweg van rijkdom en macht in een positie zal brengen waarin hij als architect kan werken. Intussen is hij, als student, getuige van en betrokken bij de meest uitzinnige gebeurtenissen en situaties. Zo heeft hij in Parijs een kamer op de zolder van een bordeel, waarbij hij zijn huur verdient door via kleine openingen in de vloer in de gaten te houden of de dames niets overkomt. En kan hij niet verhinderen dat een studievriend vanwege een beschuldiging van sodomie op de brandstapel belandt. Een heftige manier om volwassen te worden.

In De ommegang schetst Jan van Aken met een breed gebaar en een niet te ontkennen plezier de fascinerende wereld van omstreeks 1400. Het is de tijd van de grote scheuring in de katholieke kerk – er zijn drie pausen – en de overgang van de late middeleeuwen naar de vroege renaissance. Wetenschap staat in hoog aanzien, de laatste feodale heersers ruimen het veld voor rijke kooplieden. Zijn nieuwsgierigheid en hang naar kennis brengen Isidorus op exotische plekken, zoals het koninkrijkje Trebizonde aan de Zwarte Zee en het Samarkand van de mythische heerser Timoer Lenk. Op de eerste locatie is Isidorus een arts van aanzien, op de tweede bluft hij zich in de rol van architect van een enorme moskee. Als lezer volg je hem op zijn Marco Polo-achtige reizen, steeds verder oostwaarts. Het is, als je de ruwe kanten van het bestaan even wegdenkt, een sprookjesachtige wereld.

Isidorus’ grenzeloze ambitie maakt hem wel tot een figuur met een enigszins plat en voorspelbaar karakter. Dat verandert wanneer hij in 1415 op een Italiaanse binnenweg een oude vriend uit Trebizonde ontmoet. Die is samen met zijn dochter op weg naar Konstanz, waar een concilie zal worden gehouden om een eind te maken aan het schisma in de katholieke kerk. Deze Maelgys, een blinde denker, is daarvoor door de koning van het Heilige Roomse Rijk als adviseur ontboden. Hij zegt de oplossing ervoor, hij noemt het een inzicht, bij zich te dragen. De langzame gang van het drietal biedt alle tijd tot gedachtenwisselingen en reflectie, het verhaal krijgt diepgang. In Isidorus' geest wordt het zaadje geplant dat zal leiden tot een grandioze apotheose in Konstanz.

Van Aken weeft beide verhaallijnen, die van de wekenlange tocht naar Konstanz en die van de jarenlange geschiedenis van Isidorus’ omzwervingen, vanaf het begin ineen. Dat leest heel plezierig. Hoe het zal aflopen weet je ook al vanaf een van de eerste bladzijden, als je je realiseert op welke bijzondere plek Isidorus zich bevindt wanneer hij aan zijn relaas begint. Maar dat is geen probleem. Bij dit boek is het niet de afloop waarom je doorleest, maar de onafgebroken stroom ontwikkelingen. De een nog spannender en fantasievoller beschreven dan de ander – soms tot over de rand van geloofwaardigheid.

Met zijn kloeke roman trekt Van Aken je een betoverende wereld in.  Na afloop is het weer even wennen aan de dagelijkse realiteit. Je zou het boek best twee keer kunnen lezen, als je daarvoor de tijd had. Het wordt dan een soort ommegang.

Jan van Aken
De ommegang
628 blz
Querido

Herinneringen van een boekenman

Ad ten Bosch was boekhandelaar te Zutphen. Eigenaar van de boekhandel annex kantoorboekhandel en antiquariaat die hij van zijn vader Hendrik Willem ten Bosch overnam, na diens overlijden eind 1977. Hij vormde die zaak om tot een puur literaire boekhandel. Een succesverhaal. Daarnaast was hij, vanaf 1989, eigenaar en directeur van de uitgeverij Athenaeum-Polak & Van Gennep. Hij kocht dat bedrijf van zijn goede vriend Johan Polak. Daarna was hij voornamelijk schrijver van romans. Een interessante loopbaan, zou je zeggen. Een mooi onderwerp voor een autobiografie. Die schreef hij dan ook. In De IJssel stroomt feller dan de Amstel. Herinneringen van een boekverkoper, uitgever en schrijver geeft hij ons ruim driehonderd bladzijden lang een inkijkje in zijn leven met de literatuur. Soms is dat fascinerend, op andere momenten bekroop mij als lezer een licht gevoel van teleurstelling.

Ten Bosch was een boekhandelaar met passie voor de Nederlandse literatuur. Hij stelde er eer in een brede voorraad in huis te hebben. Bovendien organiseerde hij veel literaire evenementen, zoals boekpresentaties en lezingen. De dichteres Ida Gerhardt woonde op een steenworp afstand, met haar kreeg hij al snel een goede band. Jeroen Brouwers woonde iets verder van Zutphen, maar ook dat werd een goede vriend. Zijn promotie-activiteiten bleven bij uitgeverijen in het westen van het land  (lees: de Amsterdamse grachtengordel) niet onopgemerkt. Harry Mulisch – die een weekendhuisje in de buurt van Zutphen bezat – werd een vaste gast. Evenals Adri van der Heijden.

Ten Bosch beschrijft in detail zijn leven als boekhandelaar. Daarbij passeren de glorieuze momenten, maar ook de onzekerheid: het risico dat je moet nemen, het fingerspitzengefuhl, de eindeloze administratie, het week- en jaarprogramma en de winkeldieven. Zeer onderhoudend.

De passages over Ida Gerhardt zijn voor mij het mooist. Zij vertrouwde hem, hij werd haar link met de buitenwereld, zij zou hem bij haar overlijden de rechten op haar werk nalaten. De verslagen van de eindeloze reeks uitstapjes met Gerhardt en haar levensgezel Marietje zijn een feest om te lezen.

Maar voor mijn gevoel gaat het mis wanneer Ten Bosch rekeningen wil vereffenen met oude vrienden met wie hij nu in onmin leeft. Zo moet Jeroen Brouwers het stevig ontgelden. Waarbij Ten Bosch er niet voor terugdeinst Brouwers te typeren als een alcoholist. Dat is fout. Zelfs als zou Brouwers in de jaren veel gedronken hebben – de jaren ’80, hij geeft het zelf toe – dan nog mag je dat niet gebruiken als een instrument om hem in persoonlijk en literair opzicht neer te sabelen. Niet chique, ruikt naar rancune. Had de redacteur van uitgeverij Van Oorschot Ten Bosch daar niet voor kunnen behoeden? Het doet afbreuk aan de kracht van zijn verhaal.

'De IJssel stroomt feller dan de Amstel'. Met deze zin begint Ten Bosch zijn verslag van zijn Amsterdamse jaren als uitgever. Dat is hij in de jaren na 1989 van maandag tot en met donderdag. De vrijdag en zaterdag is hij nog steeds boekhandelaar te Zutphen. Amsterdam is een andere wereld. Een wereld waarin het fingerspitzengefuhl, en de durf risico’s te nemen belangrijker is  dan al het andere. Dat hij James Salter als auteur binnenhaalt is een kunststukje, iets dat lukt omdat Ten Bosch tijdens een etentje in New York de juiste snaar weet te raken. Dat hij vertalers van  Plato, Vergilius en andere klassieke auteurs aan de uitgeverij weet te binden is minstens zo belangrijk voor het fonds. We hebben hier te maken met een uitgever met een inhoudelijke passie.

Het is niet heel gebruikelijk dat boekhandelaren of uitgevers hun herinneringen op papier zetten. De memoires van een boekhandelaar die contact had met belangrijke of interessante auteurs zijn zeldzaam. Te zeldzaam.

Ad ten Bosch
De IJssel stroomt feller dan de Amstel
336 blz
Uitgeverij Van Oorschot

De heer Alberdink Thijm laat vragen ....

Het is vandaag de dag moeilijk om je voor te stellen, maar er was een tijd dat lang niet iedereen een telefoon gebruikte.  Dat sommigen het apparaat zelfs neerbuigend benaderden. Voor Louis Couperus was het de ‘kletsbel’. En Karel Alberdink Thijm, beter bekend als Lodewijk van Deyssel, was van mening dat een ‘met allure het herenleven leidende heer zich niet persoonlijk had in te laten met de hantering van iets zo banaals als het telefoonapparaat’. Het citaat is van de Van Deysselbiograaf Harry M.G. Prick, die in een beknopte inleiding tot Telephoonbriefjes met groot gevoel voor understatement Van Deyssels relatie tot de telefonie schetst.

Omdat een heer van stand de telefoon dus nooit zelf zou moeten bedienen, deed zijn knecht dat. Die belde in opdracht van Alberdink Thijm regelmatig met de buitenwereld: winkeliers, restaurants, vervoersbedrijven enzovoorts. Dat wat hij moest zeggen werd eerst door zijn baas zorgvuldig opgetekend. Het begon meestal met de tekst ‘De heer Alberdink Thijm laat weten / vragen / informeren …’. Een flink aantal van deze ‘telephoonbriefjes’ is bewaard gebleven. Ze dateren uit de jaren dertig en veertig, en bieden een aardig inkijkje in Van Deyssels houding en optreden richting die buitenwereld.

Een voorbeeld, gericht aan Prinsen Hoedenmagazijn, Grote Houtstraat te Haarlem: ‘De heer Alberdink Thijm verzoekt op zicht hoeden met bredere randen dan die den hedenochtend gezonden werden. Of dit al of niet de mode is, interesseert de heer Alberdink Thijm niet. U kunt dus hoeden van een der vorigen jaren zenden als deze bredere randen hebben. Gaarne had de heer Alberdink Thijm ook den hedenochtend door u gehaalden ouden hoed terug, met het bericht of deze nog opgeknapt kan worden. De heer Alberdink Thijm verzoekt dit nu dadelijk te doen. Indien u niemand heeft, dan per taxi.’

Heel ongewoon is zo’n handelwijze niet. Het was een van de redenen waarom veel winkeliers in die jaren een loopjongen in dienst hadden. Wel typerend voor Alberdink Thijm is dat hij, naast zo’n vrij dagelijks verzoek als hierboven, zijn knecht ook liet bellen voor zaken die wij tegenwoordig als vrij onnozel beschouwen. Een voorbeeld, een boodschap gericht aan Cuypers, Narcissenlaan te Heemstede: ‘De heer Alberdink Thijm wil volgens de afspraak u gaarne morgen of zondag om half vijf bezoeken. Hij denkt echter dat het voor hem nog niet warm genoeg is om buiten te zitten. Hij verzoekt u dus mede te delen ten eerste, welke van de genoemde twee dagen u het beste vindt en, ten tweede, of u ook goed vindt om binnenshuis te zitten. Verdient naar uw idee het buiten zitten de voorkeur, dan zal de heer Alberdink Thijm zijn bezoek tot juni uitstellen.’ Want tegen kou of tocht kon Alberdink Thijm niet, dat was ook een van de extra redenen waarom hij niet zelf wilde bellen: bij het telefoonapparaat, in de gang, stond een naar tochtje.

De briefjes gaven mij een vol uur luisterplezier, wat mede is toe te schrijven aan de toon waarop Arend Jan Herma van Voss ze voordraagt, alsof hij in de hoorn van de telefoon roept. Onvergetelijk is het briefje over de bestelling van kroketten voor Thijm en zijn gezelschap tijdens een concert in het Amsterdamse Concertgebouw. En, fijnproever als hij was, zijn verzoek aan een Haarlemse winkelier om negentien chocoladerepen zonder vulling om te ruilen tegen negentien chocoladerepen mét vulling. Een belletje dat de knecht deed op de ochtend van 10 mei 1940.

Lodewijk van Deyssel
Telephoonbriefjes
Voorgelezen door Arend Jan Heerma van Voss
Luisterboek, duur 1 uur en 9 minuten
Rubinstein