Verdwenen levens

De personages in de nieuwe verhalenbundel van Sander Kollaard, Levensberichten, worden geconfronteerd met een leven dat er niet meer is. Een oude man bezoekt voor het eerst in zestig jaar zijn geboortestad Den Helder,  waar in juni 1940 zijn vrouw en zoontje omkwamen. Een marathonloper zoekt in de omgeving van Lissabon naar een collega-loper die nooit de finish haalde. De schrijver Weemoed Mausoleum, die in 1997 een bootreis naar Tallinn maakte, daarna in Stockholm in enkele weken zijn beste boek schreef en vervolgens van de aardbodem verdween, wordt gezocht door zijn trouwste lezer. En een assistente van de koning herinnert zich diens laatste dag, de dag waarop hij bij een aanslag zou omkomen, ofschoon hij sinds een ingrijpende gebeurtenis die decennia eerder plaatsvond al niet meer in dit leven stond. De gemene deler van de zes verhalen in deze bundel is de herinnering aan naasten, of het nu een vrouw en kind, een vriend of een geliefde was. De herinnering aan een ander leidt als vanzelf naar het besef van je eigen rol ten opzichte van die ander. Die spiegeling wordt in meerdere van de verhalen subtiel uitgewerkt.

Kollaard laat de verhalen voorafgaan door een motto dat hij ontleent aan de Amerikaanse auteur Bernard Malamud: 'There is no life that can be recaptured wholly; as it was. Which is to say that all biography is ultimately fiction. What does that tell you about the nature of life, and does one really want to know?' Die hierin verwoordde onmogelijkheid om een leven dat was of een gebeurtenis uit het verleden weer zo op te roepen dat het voor de volle honderd procent betrouwbaar is leidt ertoe dat de personages in deze verhalen tastende zijn. Kunnen ze hun eigen herinneringen wel vertrouwen, zijn de gevoelens van toen dezelfde als die van nu, filtert het opschrijven ervan, gebruikmakend van woorden, niet het meest essentiële eruit? Het is alsof Kollaard in elk van de zes verhalen een klein experiment uitvoert om te zien hoe dit werkt, misschien op zoek naar antwoorden, in ieder geval de vragen benoemend. Dit alles klinkt wellicht wat vaag, maar laat u niet afschrikken. Ik heb deze bescheiden bundel met plezier gelezen.

Sander Kollaard
Levensberichten
144 blz
Uitgeverij Van Oorschot

Eilandhoppen

Gerrit Jan Zwier is een reiziger. Een wandelaar. Een langzame reiziger dus. Dat betekent dat hij de plekken die hij bezoekt niet alleen ziet maar ook ondergaat. Het trage tempo waarin hij zich verplaatst laat bovendien alle ruimte om indrukken te verwerken, om er over te mijmeren. Hij heeft een voorkeur voor Noord-Europese landschappen, wandelde door vrijwel geheel Scandinavië, IJsland en Ierland. Vanuit zijn woonplaats in Groningen buurtte hij ook in onze noordelijke provincies. Zijn indrukken publiceerde hij in artikelen in kranten, tijdschriften en in veertien bundels. Als een regelmatige bezoeker van Noorwegen en Finland, in zomer én winter, lees ik hem graag. Op een heel ontspannen wijze weet hij het eigene van een streek te treffen. Enkele jaren geleden bezocht hij het meest noordelijke deel van Duitsland, de Waddeneilanden. Net zoals onze eigen Waddeneilanden heeft elk van die eilandjes een geheel eigen karakter, variërend van een mondain massatoerisme tot duurzaam groen.

Zwier bezoekt zeven eilanden die liggen in het verlengde van onze eilanden: Borkum, Juist, Norderney, Baltrum, Langeoog, Spiekeroog en Wangerooge. Dan, voorbij de bocht van Helgoland, stapt hij aan wal in Nordstrand, Pellworm en Hooge. Waarna hij zijn reis langs de in de Noordzee liggende eilanden besluit met Amrum, Föhr, Sylt. Met Helgoland, dat veel verder uit de kust ligt en dan ook geen Waddeneiland is, sluit hij de reeks af.

De gemene deler van de meeste van deze eilandjes is dat ze klein zijn, dat ze nauwelijks boven de waterspiegel uitsteken en dat het toerisme er de belangrijkste bron van inkomsten is. Ook zijn het kleine gemeenschappen van maximaal zo’n zesduizend inwoners. De strijd tegen het water vormt op alle eilanden een rode draad in de geschiedenis. Zwier, gewend aan de ‘natuurlijk’ ogende Nederlandse Waddeneilanden, moet wel even slikken wanneer hij in het Duitse gebied alwéér een met beton verstevigde zeewering aantreft.

Ook de promotie en marketing van de Duitse Waddeneilanden kent een element dat vreemd is aan hun Nederlandse tegenhangers: de meeste bezitten de officiële status van kuuroord. Zo maakt Borkum reclame met haar Hochseeklima, wat inhoudt dat de lucht een hoog percentage jodium en zout bevat. Een wandeling langs de branding wordt dan vanzelf een Inhalationskur. Op het mondaine Norderney, met haar luxueuze kuuroordarchitectuur, spreekt men van een Heil- und Reizklima dat de kwakkelaar er weer bovenop helpt. Voor een beter begrip van dit verschijnsel schetst Zwier de historie ervan, waarin pastoor Sebastiaan Kneipp ( 1821-1897) en zijn boek Meine Wasserkur een leidende rol speelt. Een versie van het door hem ontwikkelde Seeheilbad zouden Nederlandse ondernemers graag vestigen op Ameland. Vanuit de gedachte dat het Duitse en andere internationale heilzoekers zal aantrekken.

Zwier bezoekt de meeste eilanden in het laagseizoen. Dat is een goede keuze, ze zijn dan uitgestorven en daardoor het meest zichzelf. Door dat tijdstip te kiezen laat hij ook zien dat het toerisme eigenlijk de énige inkomstenbron van belang is. Zonder dat zouden de meeste eilanden binnen de kortste keren verworden tot onbewoonde zandplaten in een woelige zee.

De reisverslagen aan de Duitse Waddeneilanden zijn in deze bundeling aangevuld met beschrijvingen van wandeltochten naar andere plekken in Duitsland, zoals de Oostzeekust bij Kiel, het nog oostelijker gelegen eiland Rügen, de Harz, het stroomdal van de Rur, de wijngaarden langs de Rijn en een tocht door Saksen. Op z’n Zwiers wordt daarbij gerefereerd aan de ervaringen van Heinrich Heine, gezwijmeld bij de schilderijen van Caspar David Friedrich, de in de Gästhäuser aangeboden gerechten en drank becommentarieerd en de roerige geschiedenis van Duitsland aangehaald. Op veel plekken is dat de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog, die soms totaal onverwacht opduikt: ‘Voortdurend zak je in dit land door de vloer van de tijd’, schrijft Zwier in  zijn voorwoord. Of, in een nog beeldender vergelijking: ‘Soms voelde ik mij als een zalmvisser die in de rivier ineens een haai aan de haak slaat.’

Pension Waldidylle is een bundeling van stukken die eerder verschenen in NRC Handelsblad, het Algemeen Dagblad, de Leeuwarder Courant en Te Voet. In de tweede helft van de bundel is die herkomst duidelijk voelbaar, je leest reisbeschrijvingen die van elkaar los staan. In de eerste helft daarentegen, de tocht langs de Waddeneilanden, waarborgt het concept van die tocht een inhoudelijke en gevoelsmatige eenheid. Je bevindt je als lezer honderd bladzijden lang in één reportage. Dat leest heel fijn.

Gerrit Jan Zwier
Pension Waldidylle. Het noorden van Duitsland herontdekt
190 blz
Atlas Contact

Aan het Japanse hof

Japanse vrouwen droegen in de middeleeuwen hun haar vaak in complexe kapsels. Om te voorkomen dat deze tijdens het slapen in de war zouden raken, gebruikten ze een hoog hoofdkussen van een hard materiaal, meestal hout of aardewerk. Hun kapsel hing daardoor tijdens het slapen min of meer vrij. In de holle ruimte van zo’n hoofdkussen was plaats om iets op te bergen. Sei Shōnagon, die van 993 tot het jaar 1000 hofdame was van de Japanse keizerin Teishi, bewaarde in haar hoofdkussen een stapel papier waarop zij aantekeningen maakte. In haar eigen woorden: ‘ … en ik begon die hele onmogelijke stapel vol te schrijven met de gekste dingen – alles wat me maar te binnen schoot – zodat er ook heel wat baarlijke nonsens bij zal hebben gezeten. Over het algemeen heb ik de voorkeur gegeven aan dingen die me bevielen, of die anderen schitterend vonden. Ik heb het niet alleen over gedichten, maar ook over bomen, planten, vogels en insecten, zodat ik ongetwijfeld voor mijn voeten geworpen zal krijgen dat anderen meer van me hadden verwacht, en dat ik sowieso weinig te zeggen heb, maar daar gaat het niet om. Bij wijze van grap heb ik opgeschreven wat er in me omging, en het was nooit mijn bedoeling om me onder ware schrijvers te wagen, of me met hen te meten.’

In al zijn bescheidenheid is deze beschrijving wel precies wat het is. In ruim 300 korte en iets langere hoofdstukjes biedt Het hoofdkussenboek dagboekaantekeningen, verhandelingen en lijstjes. In de eerste twee categorieën beschrijft Sei Shōnagon meestal gebeurtenissen uit het dagelijkse leven aan het keizerlijke hof in de toenmalige hoofdstad, nu Kyoto, of gaat ze naar aanleiding daarvan iets dieper op een onderwerp in. De lijstjes zijn heel opmerkelijk, ze geeft daarin opsommingen van zaken als Verheugende dingen, Oogverblindende dingen, Ergerlijke dingen, Dingen die geen steek houden, Zeldzaamheden, Onderwerpen voor gedichten, Bomen zonder bloesems en ga zo maar door. Soms is zo’n opsomming heel willekeurig, dan weer vrij systematisch. Maar als geheel is het een verrassende set, enerzijds omdat ze in detail laten zien hoe Sei Shōnagon in het leven staat en tegelijkertijd een inkijk bieden in dat leven, tien eeuwen geleden.

De hoofdstukjes zijn vreemd genoeg niet chronologisch geordend, waardoor het lastig is een verhaallijn te ontdekken in de dagboekpassages. Maar misschien was dat ook wel de opzet. Omdat het originele manuscript van Sei Shōnagon niet meer bekend is en de vroegste gekopieerde fragmenten van drie eeuwen later dateren is dat niet meer na te gaan.

Sei Shōnagon bezit de gave haar zintuiglijke waarnemingen treffend te verwoorden. De openingstekst van het boek, waarin zij de lezer meedeelt wat haar aantrekt in ieder jaargetijde, begint als volgt: ‘In het voorjaar gaat er niets boven het ochtendgloren. Geleidelijk wordt het lichter, de bergkammen krijgen een zachtrode glans, purperen wolkenslierten glijden aan de hemel voorbij.’ Met eenzelfde genot kan zij uitweiden over de prachtige kleding die de hovelingen dragen, de uitgebalanceerde inrichting van een huis of vertrek of de rillingen die een uiterst formele en gestileerde ceremonie haar bezorgt. Over het innerlijk van de mensen die haar omringen kom je daarentegen weinig te weten.

De rol die poëzie speelt in het hofleven is opmerkelijk. Onze hofdame toont graag haar eruditie door in een conversatie of in groter gezelschap een mening te verkondigen door middel van het citeren of parafraseren van een gedicht van een klassieke Japanse of Chinese dichter. Haar gesprekspartners dienen dan te laten blijken dat zij het citaat of de ontlening herkennen. Ook tussen mannen en vrouwen wordt de dichtkunst ingezet. Geliefden dagen elkaar uit door het zenden van een zelfgemaakt vers dat door de ander moet worden voltooid. Een inhoud die op meerdere manieren kan worden begrepen heeft daarbij de voorkeur. Flirten op hoog niveau, zou je kunnen zeggen. Sei Shōnagon doet er ook aan mee, maar de rest van haar liefdesleven houdt ze voor zichzelf.

Toen Sei Shōnagon in 993 toetrad tot de hofhouding van de keizerin moet zij ongeveer 27 jaar oud geweest zijn. Zij noemt zichzelf dan ook oud. Teishi, de keizerin, was toen zeventien jaar, de keizer dertien. Het keizerlijk hof was gehuisvest in een uitgebreid complex dat een flink deel van de hoofdstad besloeg. De hiërarchie aan het hof was uiterst ingewikkeld, met veel rangen en standen, een ondoorzichtig proces van promotie en talloze functies die niet meer dan een erebaantje waren. De werkelijke uitvoerende macht lag niet zozeer bij de keizer of keizerin maar eerder bij de hoofden van enkele vooraanstaande families. Uit Sei Shōnagons aantekeningen krijg je dan ook de indruk dat men zich aan het hof over van alles druk maakt behalve over het besturen van het rijk. Een vrij inhoudsloos bestaan.

Het lezen van een – ondanks Sei Shōnagons eigen voorbehoud – toch wel degelijk literaire tekst van deze ouderdom is een fascinerende bezigheid. Je betreedt een volstrekt andere wereld dan de onze. Daar moet je je aan overgeven, anders werkt de betovering niet.

Sei Shōnagon
Het hoofdkussenboek
Vertaald door Jos Vos, met een voorwoord van Alfred Birney
330 blz
Athenaeum-Polak & Van Gennep

Dagboek van een boekhandelaar

De grootste tweedehands boekhandel van Schotland is gevestigd in Wigtown, een dorp van niet meer dan duizend inwoners in een vergeten maar landschappelijk mooie uithoek aan de westkust. Het is zo’n winkel waar je als boekenliefhebber van droomt: een statig negentiende-eeuws pand, kamer na kamer gevuld met boekenkasten, tweedehandse én antiquarische boeken, alles met de hand geprijsd, overzichtelijk ingedeeld en fauteuils bij een brandende open haard. De eigenaar, Shaun Bythell, staat zelf achter de kassa, op drukke dagen met iemand om hem te helpen. The Book Shop geniet een zekere bekendheid vanwege haar grote voorraad van meer dan 100.000 boeken, haar aanbod van ruim 10.000 titels op het internet en de levendige facebookpagina. Een paar jaar geleden begon Bythell ontmoetingen met bijzondere klanten vast te leggen. Dit omdat hij en zijn collega’s al tijden tegen elkaar zeiden dat je daar een boek over zou kunnen schrijven. Dat boek, The Diary of a Bookseller, is er nu.

Bythell nam de zaak over in 2001. Hij was toen 31 jaar en op zoek naar een baan die hem zou bevallen. Het beeld dat hij had van zijn nieuwe beroep was ronduit idyllisch, hij was ervan overtuigd dat ' ... the world of selling second-hand books is [...] an idyll of sitting in an armchair by a roaring fire with your slipper-clad feet up, smoking a pipe and reading Gibbon’s ‘Decline and Fall’ while a stream of charming customers engages you in intelligent conversation, before parting with fistfuls of cash.’ De werkelijkheid is een hele andere. Hij zou daar al snel achter komen.

Zoals de titel al aangeeft is Bythells verslag een dagboek. Gedurende een jaar volg je dag voor dag zijn leven als boekhandelaar. Iedere dag begint en eindigt met een korte opsomming. ’s Morgens is dat het aantal internetbestellingen dat hij aantreft bij het openen van zijn computer, ’s avonds de vermelding van het aantal klanten en de inkomsten. Dat laatste verschilt sterk per seizoen. In de winter komt er soms niet meer dan een handvol klanten die bij elkaar enkele tientjes spenderen, in het toeristenseizoen zijn dat er gewoonlijk meer en bevat de kas ’s avonds vaak enkele honderden ponden. Als je dat middelt zie je dat het geen vetpot is. Zet daar de kosten naast voor het noodzakelijke onderhoud aan zijn monumentale pand, salaris voor zijn deeltijdmedewerkers en de overige vaste lasten en je begrijpt nauwelijks hoe hij dat redt. De orders voor de internetverkoop komen binnen via AbeBooks en Amazon, bedrijven die Bythell diep in zijn hart als zijn aartsvijanden beschouwt. Ooit schoot hij met het jachtgeweer van zijn vader een Kindle aan flarden, die hangt nu ingelijst in de winkel. Toch vormt die verkoop een segment van zijn omzet dat hij nodig heeft, dus blijft hij het doen.

Vanzelfsprekend worden er ook boeken ingekocht. Bythell krijgt met grote regelmaat partijen boeken aangeboden, meestal omdat mensen kleiner gaan wonen of zijn gestorven. Daar zit niet altijd veel bruikbaars bij, maar zelden verlaat hij zo’n adres zonder enkele dozen met boeken. Om uit de vaak duizenden boeken in een paar uur die titels te pikken waaraan mogelijk iets is te verdienen is een vak apart. De meer algemene boeken eindigen op een plank in de winkel, de bijzondere titels plaatst hij meestal al de volgende dag op internet.

Bij Bythell kun je lid worden van de Random Book Club. Dat kost je een bedrag per jaar, en daarvoor stuurt hij je regelmatig min of meer ‘at random’ gekozen boeken. Een opmerkelijk concept, en natuurlijk iedere keer spannend of je boeken ontvangt waar je iets mee hebt. Het ledental zweeft rond de 150, waardoor het voor The Book Shop een stabiele bron van inkomsten is.

De aanleiding voor het schrijven van dit boek, de notities die Bythell maakte over bijzondere klanten, vormen de kern van zijn verhaal. En bijzonder zijn die klanten soms, in hun gedrag of hun wensen. De variatie is ook enorm, van de bustoeristen die gedurende een half uur in het centrum van Wigtown worden losgelaten tot de gespecialiseerde verzamelaar die ter plekke of via internet naar dat éne boek zoekt. Ook de variatie aan titels die langskomt is groot. De grappigste vond ik wel Talk Dirty Yiddish, Collectable Spoons of the Third Reich en A History of Orgies.

Wat blijft hangen van dit geestige boek is dat je dit beroep alleen maar kan uitoefenen als je er plezier aan beleeft. Dat lijkt namelijk de grootste beloning te zijn. Rijk wordt je er niet van, en veel zekerheid over je voortbestaan heb je ook niet. Voor Bythell, die samen met zijn kat boven de winkel woont, is dat goede gevoel genoeg. Bovendien groeide hij op in de streek, dus zijn wortels liggen er. Zijn vrije dagen brengt hij door in de indrukwekkende natuur waardoor het dorp wordt omringd. Hij fietst daar graag off-road of gaat vissen op zee. In de plaatselijke pub doen hij en zijn vrienden zich tegoed doet aan het lokale bier. Zo klinkt het dan toch weer heel idyllisch.

Shaun Bythell
The Diary of a Bookseller
310 blz
Profile Books

[ Nederlandse editie: Dagboek van een boekverkoper ]

Alleen tegen de wereld

Ik las onlangs een boek uit waarover ik jaren heb gedaan. Drie jaar, om precies te zijn. Het boek in kwestie is De zanger van de wrok, het tweede deel  van de door Willem Otterspeer geschreven biografie van Willem Frederik Hermans. Het eerste deel, De mislukkingskunstenaar, verscheen in november 2013. Dat las ik direct en besprak het voor dit blog (zie 15 december 2013). Ruim een jaar later, vroeg in 2015, verscheen deel 2.  Ook dat nam ik kort na verschijnen ter hand. Maar ergens rond bladzijde 400, na het hoofdstuk over Nooit meer slapen, stokte het. Waarom is moeilijk te zeggen. Was daarmee voor mij het essentiële deel van de man en zijn oeuvre beschreven? Zou zomaar kunnen. Of was deze biografie simpelweg zo dik – beide delen samen omvatten  zo’n tweeduizend bladzijden – dat na verloop van tijd andere boeken die langskwamen en om aandacht vroegen me aantrekkelijker leken? Best mogelijk. Feit is dat ik sindsdien af en toe een hoofdstuk las, de samenhang daardoor wat uit beeld raakte en ik het boek de afgelopen weken daarom maar opnieuw vanaf het begin heb gelezen. De moraal van dit verhaal? Ten eerste dat ik óók een dik boek het beste in één keer kan uitlezen, zowel om inhoudelijke als organisatorische redenen. Mijn blog heet niet voor niets boekvoorboek. Ten tweede dat een biograaf zijn grenzen moet kennen, en ook die van zijn lezers.

Het is natuurlijk wat flauw om de bespreking van een degelijke en interessante biografie zo te beginnen, maar het moest me even van het hart. Die omvang heeft me trouwens niet gehinderd in het waarderen van de inhoud.

Evenals in het eerste deel graaft Otterspeer hier opnieuw diep. Hermans’ leven wordt door hem uitgeplozen, diens werk geanalyseerd. Hij vindt verbanden tussen de twee  en presenteert die met overtuiging. In het eerste deel vormde Otterspeers stelling dat Hermans bewust een ‘mislukkingskunstenaar’ was de ruggengraat van zijn betoog. Ook ditmaal kiest de biograaf voor een rode draad. Dat is het begrip wrok. Die wrok uit zich bij Hermans als de wraak van een eenling, gericht tegen een persoon of een groep door wie hij zich niet begrepen voelt of die het voor zijn gevoel fout heeft. Om het de lezer duidelijk te maken dat dit voor hem de grondtoon vormt van Hermans' leven en werk, laat Otterspeer dit deel van de biografie voorafgaan door een inleidend hoofdstuk getiteld ‘Van de wrok en de wraak’. Hij plaatst het begrip daarin in een literaire traditie en biedt vindplaatsen in Hermans’ oeuvre waar deze zelf ingaat op het verschijnsel. Mocht je als lezer daarmee nog niet voldoende handvat hebben voor het - op de juiste manier - lezen van de biografie, is daar altijd nog het motto dat Otterspeer aan het boek meegeeft. Dat is een citaat van Hermans zelf en luidt: ‘Ik heb geschreven om wraak te nemen – wat is daar voor bijzonders aan.’

Die hierboven genoemde eenling is bij Hermans soms een van zijn romanpersonages, zoals in de roman De tranen der acacia’s. Maar het kan ook Hermans zelf zijn. In meerdere publieke debatten waartoe hij zich liet verleiden - of die hij zelf creëerde - speelde hij die rol met verve. In de Weinreb-affaire bijvoorbeeld waren naast de vermeende collaborateur Weinreb vooral diens verdedigers Renate Rubinstein en Aad Nuis het mikpunt van Hermans’ gifaanvallen. Die richtte hij ook op het blad waarin Rubinstein en Nuis publiceerden, het indertijd linkse Vrij Nederland. Hermans haalde na jaren van onderzoek door Lou de Jong in een officieel rapport van het RIOD uiteindelijk zijn gelijk, maar bleef daarna doorzeuren en het linkse Nederland van zijn opponenten aanvallen. ‘Hij kreeg gelijk, maar bleef verongelijkt’ schreef een journalist.  En wie herinnert zich niet het vraaggesprek dat Adriaan van Dis had met Hermans, waarin de schrijver op een botte, haast verzuurde manier Van Dis beschuldigde van totale onwetendheid over de ‘echte’ situatie in Zuid-Afrika? Hier had hij niet gelijk, en volhardde misschien wel tegen beter weten in in zijn vooraf ingenomen positie.

Otterspeer behandelt Hermans’ oeuvre vanaf Paranoia en Mandarijnen op zwavelzuur uitputtend. Evenals in het eerste deel leidt dat tot heldere, meeslepend geformuleerde analyses. Zoals gezegd, het werk van na 1970 vindt ik over het algemeen minder uitgesproken en krachtig, het sprankelende is er dan wel vanaf. Dat merk je toch ook bij Otterspeer.

Het privéleven van de schrijver speelde zich vanaf 1953 af op twee plekken. De eerste twintig jaar in Haren, een dorp onder Groningen. Aan de Groningse universiteit doceerde hij fysische geografie. In het najaar van 1973 verhuisden Hermans en zijn echtgenote Emmy naar Parijs. Dat dit laatste zowel een langgekoesterde wens was van Hermans als een noodzaak omdat hij zich in Groningen en de rest van Nederland flink wat vijanden op de hals had gehaald maakt Otterspeer mooi inzichtelijk. Ook dat Hermans nooit echt inburgerde in Parijs. Achteraf beschouwd was hij daar meestal erg alleen, zo niet eenzaam: ‘Veel verder dan tot toerist had hij het niet gebracht.’ Soms kreeg hij er bezoek van literaire vrienden als Freddy de Vree en Frans Janssen, die onderzoek deden naar zijn werk en daarover publiceerden. Hijzelf lijkt in de eerste Parijse jaren nog het meeste plezier te hebben beleefd aan de columns die hij onder het pseudoniem Age Bijkaart schreef voor het Parool. Hierin en in ander journalistiek getint werk kon hij vanaf een veilige afstand de goegemeente die hij had verlaten onder vuur nemen.

De laatste jaren woonde het echtpaar Hermans in Brussel. Schrijven kwam er niet meer van, Hermans doodde zijn tijd met antiek- en rommelmarkten afstruinen, zich zorgen maken over zijn financiën en terugkijken op zijn leven. Ook zijn gezondheid baarde hem zorgen, zijn altijd al aanwezige rokershoestje klonk steeds luider. In het voorjaar van 1995 werd terminale longkanker bij hem vastgesteld. Hij werd overgebracht naar het Academisch Ziekenhuis in Utrecht, waar hij in tegenstelling tot Brussel wel euthanasie kon krijgen. Na die verlossende injectie draaide hij zich af van zijn naaste familie om te sterven. Alleen.

Wat levert het op, een kleine tweeduizend bladzijden lezen over een schrijver die je altijd heeft gefascineerd en waarvan zeker een handvol boeken bij je favorieten hoort? Dat is vooral het gevoel de persoon Hermans veel beter te kennen, en daarmee zijn werk en het ontstaan ervan te kunnen duiden. Bij Hermans zijn oeuvre en leven nauw met elkaar verbonden, de romans en verhalen zijn daadwerkelijk ontkiemd uit de manier waarop Hermans het leven en de wereld beschouwde. Dat Otterspeer de tijd neemt om die samenhang te presenteren, inclusief veel ter zake doende en wellicht ook minder relevante wetenswaardigheden en feitjes, heb je hem bij het dichtslaan van deel 2 vergeven. Omdat hij je aandacht heeft weten vast te houden. Met de - voor mij - vaak nieuwe informatie, de heldere schrijfstijl en analyses en het vermogen tot ironie en relativeren. Kortom: een goed geschreven biografie die leest als een trein.

Willem Otterspeer
De zanger van de wrok. Willem Frederik Hermans
1.150 blz
De Bezige Bij

Love from Boy

Ruim dertig jaar geleden keek ik graag naar een van de aardigste series die ooit op de Nederlandse televisie is vertoond: 'Tales of the Unexpected'. Het was mijn eerste kennismaking met Roald Dahl, de schrijver op wiens korte verhalen veel van die afleveringen waren gebaseerd. De aantrekkingskracht van die verhalen ligt in de verrassende ontknoping die de lezer niet ziet aankomen. De extra bonus voor de kijker naar de serie bestond uit de grote namen die zich lieten strikken voor een rol. Ik herinner me onder andere Sir John Gielgud en Derek Jacobi. Roald Dahl presenteerde die afleveringen zelf, gezeten in een schrijfstoel naast een haardvuur, omringd door boeken. Voor mij is Dahl sinds die tijd het prototype van de schrijver die met grote creativiteit én zichtbaar plezier heel ongewone verhalen voor volwassenen en kinderen bij elkaar fantaseert. Ik kon Love from Boy. Roald Dahl's Letters to His Mother dan ook niet laten liggen in de boekhandel.

Tussen 1925 en 1965 schrijft Dahl ruim 600 brieven aan zijn moeder, Sofie Magdalene Dahl. De vroegste verstuurt hij vanaf St. Peter’s, de kostschool waarop zijn ouders hem zoals in die tijd de gewoonte was bij de upperclass hadden geplaatst. Die brieven zijn de schrijfsels van een jongen van amper negen jaar: verslagen van zijn dagelijkse belevenissen, doorspekt met aandoenlijke taalfouten. Het naar huis schrijven doet hij misschien uit vrije wil, maar het is eveneens een opdracht van de school. Leraren houden toezicht tijdens die schrijfsessies en kunnen ook meelezen. De jonge Roald schrijft dan ook altijd dat hij het naar zijn zin heeft.

In 1930 gaat Roald naar een nieuwe kostschool, Repton. Op die middelbare  school voelt hij zich buitengewoon ongelukkig. Het schoolsysteem, met het standenonderscheid tussen oudere en jongere leerlingen, de clubjes en de in het leven teleurgestelde leraren is niets voor hem. Hij heeft er wel enkele goede vrienden, maar leren is niet zijn ding. Hij is dan ook geen intellectuele hoogvlieger. Liever scheurt hij over binnenwegen op de motorfiets die zijn moeder in 1933 voor hem koopt. In 1934, wanneer hij zijn opleiding voltooit, weet hij dan ook zeker dat hij niet gaat studeren. In plaats daarvan meldt hij zich aan voor een expeditie van zes weken door het Canadese Newfoundland. Doel van die tocht is om slecht toegankelijke gebieden in het binnenland beter in kaart te brengen. Die ervaring verandert hem voor de duur van de decennia erna in een reislustig man.

Maar voor hij de wereld kan gaan zien gaan vier jaar voorbij. Hij woont dan thuis bij zijn moeder, in haar grote huis ten zuiden van Londen, heeft een administratief baantje bij de Asiatic Petroleum Company in Londen en forenst daar zes dagen per week met de trein naar toe. Vanzelfsprekend zijn er uit die vier jaar geen brieven. In de zomer van 1938 gebeurt dan waar hij al jaren op hoopt: hij wordt uitgezonden naar een exotische plaats, een olieterminal van Shell aan de kust bij Dar es Salaam in Tanganyika, het huidige Tanzania. Een brievenstroom komt op gang, waarin hij in detail en met veel enthousiasme zijn dagelijkse leven beschrijft. Zijn moeder moet uit die beschrijvingen wel een heel koloniaal beeld van het leven van haar zoon hebben gekregen. Hij deelt een groot huis met twee collega’s, stuurt de bedienden aan, bezoekt iedere middag de sociëteit alwaar hij stevig drinkt – alcohol kost hier niets, schrijft hij opgetogen – en onderneemt tochtjes. Dahl geniet van zijn nieuwe leven, maar leert tegelijk ook verantwoordelijkheden te dragen en wordt volwassen.

Als in 1939 de oorlog op uitbreken staat komt aan de zorgeloze sfeer een einde. Tanganyika was immers voorheen een Duitse kolonie, Duits Oost-Afrika. De vele Duitsers die er nog verblijven worden geïnterneerd. Dahl besluit om zich in te zetten voor de strijd en meldt zich aan als piloot bij de Engelse luchtmacht. Hij krijgt zijn opleiding in Kenia en Irak, raakt zwaar gewond bij een crash in de Libische woestijn, ondergaat een langdurige revalidatie in Egypte en is vervolgens gestationeerd in Griekenland. Daar neemt hij deel aan luchtgevechten en haalt hij meerdere vijandelijke vliegtuigen neer voordat zijn verwondingen weer opspelen en hij eind 1941 moet terugkeren naar Engeland.

De crash en de bijna-dood ervaring doen Dahl in de revalidatieperiode naar de pen grijpen. Niet voor een brief aan zijn moeder, maar voor een kort verhaal. Hij wil zo vasthouden wat er gebeurde en wat dat met hem deed. Hij is een ‘echte’ schrijver geworden. In zijn brieven aan zijn moeder kan hij zijn ei in dit opzicht niet kwijt. Hij is daarin lyrisch over mooie landschappen en de sensatie die het vliegen hem geeft, maar verzwijgt de ernst van zijn verwondingen. Ook spreekt uit die brieven een grote bezorgdheid om de veiligheid van zijn moeder en verdere familie. Hij dringt er keer op keer op aan dat zij het huis bij Londen verkopen en verhuizen naar het westen, buiten het bereik van de Duitse bommenwerpers.

Vroeg in 1942 krijgt hij het aanbod om op de Britse ambassade in Washington de functie van Assistant Air Attaché te bekleden. Die buitenkans grijpt hij. Zijn enthousiasme en uitstraling openen in de Verenigde Staten deuren, waardoor hij al snel in contact komt met beroemdheden. Voor Walt Disney werkt hij in Los Angeles aan een verfilming van zijn net geschreven verhaal over de Gremlins, hij ontmoet er zo ongeveer alle filmsterren die hij kent van het witte doek en president Roosevelt vraagt hem te eten. Ook schrijft hij nieuwe korte verhalen. Eind 1945 verschijnt zijn eerste bundel, Over to You,  waarin zijn verzamelde vliegeniersverhalen zijn opgenomen.

De brieven die Dahl in de jaren 1938-1945 aan zijn moeder schrijft beslaan de helft van deze bundeling. Omdat hij steeds op andere plekken verblijft en er steeds nieuws is te melden vormen deze het meest levendige deel van de selectie. Na de oorlog blijft Dahl schrijven, maar het leven wordt kalmer. De jonge schrijver werkt veelal in de Verenigde Staten, trouwt in 1953, krijgt kinderen en settelt zich in 1961 in Engeland. Hij koopt een cottage met een grote tuin waarin hij zijn beroemde schrijfhutje bouwt. Daarin zal het mooiste deel van zijn oeuvre ontstaan. Het eerste verhaal dat hij er schrijft is Charlie and the Chocolate Factory uit 1964. Zijn moeder woont enkele mijlen verderop. Brieven zijn dan niet meer nodig.

Leer je Dahl kennen uit deze brieven? Ja, beslist. Er zijn meerdere uitvoerige biografieën over hem verschenen, maar dit bundeltje met brieven is een soort 'crash course' in zijn leven, en dan met name in zijn 'coming-of-age' jaren. Het is jammer dat hij de brieven van zijn moeder niet heeft bewaard, maar ook uit deze eenrichtingscorrespondentie wordt duidelijk dat hij al op jonge leeftijd graag schrijft, een gebeurtenis vastlegt en de brieven die zijn moeder hem stuurt steevast beschouwt als een signaal dat ook hij de pen moet opnemen. Het schrijven van brieven is iets van de korte baan. Zijn eerste literaire pennenvruchten, de korte verhalen met zijn oorlogsbelevenissen, zijn dat ook. Kortom, we moeten zijn moeder dankbaar zijn.

Donald Sturrock (ed.)

Love from Boy. Roald Dahl's Letters to His Mother

304 blz

John Murray Publishers

[Nederlandse editie: Roald Dahl. Liefs van Boy. Brieven aan mijn moeder]

Maarten's moeder

In de proloog van Magdalena, de herinneringen aan zijn moeder die Maarten ’t Hart in 2015 publiceerde, laat hij geen twijfel bestaan over hun relatie: ‘Als kind heb ik zielsveel van haar gehouden, […] en die liefde is nooit overgegaan, in weerwil van alles wat ik met haar heb meegemaakt. Ze was geduldig en zachtmoedig […] de zorgzaamheid zelve […]. Ze stond dag en nacht voor je klaar.’ Dat doet je denken dat ’t Harts moeder een engel was, maar dat is nu ook weer niet het geval. Ze blijkt namelijk behept te zijn geweest met uiterst vreemde complexen. Waarvan de meest opmerkelijke is dat ze haar hele leven meende dat haar man voortdurend vreemdging. Ze verdacht hem – van beroep doodgraver – zelfs van afspraakjes met losbandige vrouwen in de familiegraven op het kerkhof waar hij werkte. Bewijs had ze daar niet voor, maar het was haar niet uit het hoofd te praten. Een standvastige vrouw, dat wel.

Magdalena van der Giessen werd geboren in 1920, in Poeldijk. In 1941 trouwde ze met Pau ’t Hart en betrok ze met hem een piepklein arbeidershuisje in Maassluis. Beiden behoorden tot de Gereformeerde Kerk en ze voedden hun kinderen ook in dat geloof op. Pau behoorde tot de strenge richting, waar ‘hel en verdoemenis predikende kanselredenaars’ de dienst uitmaakten. Magdalena vond dat verschrikkelijk. ’t Hart schrijft:  ‘Mijn moeder moest niets van dat soort zwartkijkers hebben. Ze was voorstander van een blij geloof, je moest de hele dag door in juichstemming verkeren omdat je verlost was door de Here Jezus en gewassen in zijn dierbaar bloed.’ Maar desondanks kon ook zij onverbiddelijk zijn. Zo was euthanasie voor haar een misdaad. Toen haar lievelingsbroer in het laatste stadium van kanker besloot tot een zelfgekozen einde, verketterde ze hem. Het begrip ondraaglijk lijden zei haar niets, want er was er immers maar één die ondraaglijk had geleden, en dat was ‘de Here Jezus zelf.’

Het opgroeien in een streng gelovig gezin en alles wat dat met zich meebrengt is een rode draad in het oeuvre van ’t Hart. Veel van wat hij in Magdalena beschrijft zal voor zijn lezers  dan ook heel vertrouwd klinken. Daarnaast komen allerlei andere onderwerpen aan bod, vaak van nogal dagelijkse aard, zoals de aanvankelijk onwil van Pau en Magdalena om hun zoon te laten doorleren, de introductie – op advies van de rector van het lyceum – van het gebruik van een tandenborstel in Huize ’t Hart, de relatie van de inmiddels weduwe geworden Magdalena met haar jeugdvriend en de jacht door de auteur op een ‘grommende muis’ waarover de hoogbejaarde Magdalena klaagt. Het leest allemaal prettig en is onderhoudend, af en toe zelfs uitermate geestig. Maar het is ook nogal anekdotisch – in dat opzicht is het een échte ’t Hart – en komt daardoor op mij over als een bundel met korte verhalen. Het gaat bovendien zelden echt de diepte in, zoals je dat in een portret als dit zou verwachten. ’t Hart lijkt dat ook wel aan te voelen, want hij begint een van de hoofdstukken met de verzuchting dat het mooi zou zijn wanneer hij zijn moeder zelf aan het woord zou kunnen laten, want ongefilterd zou de lezer haar pas echt leren kennen. Ja, dacht ik toen, dat klopt. En misschien zou ’t Hart zelf dan ook ietsje minder aanwezig zijn. Zou hij zich minder vaak hebben laten verleiden bouwsteentjes voor zijn autobiografie voor te sorteren.

Maarten 't Hart

Magdalena

250 blz

Uitgeverij De Arbeiderspers