Theo, zonder Thea

Theo en Thea: je vond ze halverwege de jaren tachtig geweldig, of gruwde ervan. Twee volwassenen die met oversized plastic voorzettandjes, rare brillen en kinderlijke stemmetjes de grote en kleine problemen van hun wereldje bespraken. Die fameuze tandjes waren onderdeel van het ‘konijnenbasiskostuum’ dat Arjan Ederveen ooit gebruikte in een kindervoorstelling van het Werktheater en die hij nog in een lade had liggen. Hij deed ze ook in bij zijn Freddie Mercury-imitatie. De brillen, van een oma van Arjan en een tante van Tosca Niterink, hadden jampotglazen waardoor ze weinig konden zien. Dat vonden eigenlijk wel zo prettig - vooral Arjan - want dan konden ze zich beter concentreren. Ze waren allebei namelijk nogal verlegen. Het was een programma voor ‘stoute’ kinderen, het ging veel over bloot, poep en pies, stiekeme dingen en hoe je grote mensen voor de gek kon houden. Theo en Thea durfden samen waar ze in hun eentje voor terugschrokken.

Dat een act die zo de draak steekt met de serieuze wereld, zo amateuristisch lijkt te zijn opgezet en uitgevoerd, kon uitgroeien tot een culthit is opmerkelijk. Maar dat was wat er gebeurde. Arjan en Tosca schreven het programma voor kinderen van een jaar of elf, de leeftijd die zij ook zelf speelden. Maar onderzoek wees uit dat Theo en Thea kijkers trok uit alle leeftijdscategorieën. En het waren er veel, zelfs al na enkele afleveringen. De VPRO liet hen daarom maar de vrije hand. Hoe beter zij zich voelden, hoe beter hun scripts. Want iedere aflevering werd helemaal uitgeschreven, tot op het laatste woord en gedachtestreepje. Bij de besprekingen ervan met de regisseur en cameraman, bij Arjan thuis, stond een grote pot wiet op tafel. Those were the days …

Het lijkt misschien wat al te gemakkelijk, een blogje over de biografie van Arjan Ederveen te beginnen met Theo en Thea. Maar het programma was nu eenmaal hun eerste succes, en zou met name voor Ederveen het fundament onder een succesvolle carrière blijken te zijn.  

De biografie Altijd van je af. Leven en werk van Arjan Ederveen verscheen een klein jaar geleden. De auteur, journalist Sara Berkeljon (1982), schrijft al jarenlang biografische portretten voor Volkskrant Magazine. Dit is haar eerste boekproject. Ze koos ervoor geen traditionele ‘van de wieg tot het graf’ biografie te schrijven – Ederveen leeft immers ook nog – maar interviewde hem als basis voor haar tekst. Steeds met de microfoon open. Precies zoals ze dat doet voor haar artikelen in de krant. Ze citeert Ederveen rijkelijk, waardoor je vaak het gevoel hebt naar een gesprek te luisteren. Naar een stem die zachtaardig en impulsief is. Ik las de luisterversie, waardoor die indruk nog werd versterkt.     

Ederveen neemt geen blad voor de mond, alles is bespreekbaar: zijn leven, zijn familie, zijn broer die stierf aan aids, zijn relaties en zijn liefdes, passies en onzekerheden. Heel makkelijk was de start van zijn loopbaan niet, meermaals werd hij geweigerd door de Kleinkunstacademie. Maar toen hij daar eenmaal was toegelaten, werd al snel het eigenzinnige van zijn talent ontdekt. Met Kees Prins vormde hij op de academie De Duo’s. En hij ontmoette er in een studentenvoorstelling ook Tosca Niterink. Was op slag geobsedeerd door haar persoonlijkheid. ‘En we zijn allebei homoseksueel. Dan is er sowieso al een bepaalde gelijkgestemdheid’, zegt Arjan, ‘omdat je buiten de norm viel.’

Na een handvol seizoenen Theo en Thea volgden andere successen, zoals het toch echt wel tenenkrommende Kreatief met Kurk waarin Arjan, met een sullige bloempotpruik, als Peter van de Pood de welhaast oneindige mogelijkheden van dit prachtige materiaal uit de doeken doet. Het Stedelijk in Amsterdam wijdde er zelfs een bescheiden tentoonstelling aan, die door directeur Rudi Fuchs werd geopend. Ook de talkshow Theo en Thea in de Gloria mocht worden bijgeschreven op de lijst van successen.  Om te eindigen met mijn persoonlijke favoriet, Theo en Thea en de ontmaskering van het Tenenkaasimperium. Een heuse speelfilm. Maar de samenwerking tussen Arjan en Tosca verliep gaandeweg stroever. Tos, zoals Arjan haar noemt, werd onzeker in haar optreden. Kwam te laat, was slecht aanspreekbaar. Bleek verslaafd te zijn. En verdween uit beeld. Woont tegenwoordig in Ruigoord, de groene kunstenaarskolonie in het Amsterdamse havengebied. En durfde aan dit boek niet mee te werken. Omdat ze, zoals ze zelf zegt, niet wilde liegen. 

Het moet voor Berkeljon een feest zijn geweest om de biografie in elkaar te zetten. Waar je ook kijkt, liggen de verhalen immers voor het opscheppen. Bijvoorbeeld over de prijswinnende reeks 30 minuten, uitgezonden tussen 1995 en 1997, waar je het best het label ‘satirische documentaire’ op zou kunnen plakken. Of Ederveens optreden als het karakter Fagin in Oliver!, een musical van Joop van de Ende. Maar het mooiste verhaal blijft voor mij toch hoe ze Marco Bakker konden strikken voor een rol in Theo en Thea en de ontmaskering van het Tenenkaasimperium uit 1989. Die rol hadden ze op zijn lijf geschreven: ‘Een plan B was er niet, want er is niemand anders die tegelijkertijd prins, James Bond en operettezanger is’, zegt Arjan. Ze hadden hun zinnen gezet op de ‘goed kunnende zingende en acterende en in de broek zittende’ bariton, maar die moest nog wel worden overgehaald. Maar Bakker voelde er niet veel voor, ontweek Arjan en Tosca ondanks hun volhardende, ludieke én soms openbare pogingen met hem in contact te komen. Tot zijn echtgenote, Willeke van Ammelrooy, het script las. Bakker: ‘Willeke zei: dat moet je doen. Zij zag het als een prachtige gelegenheid om mijn suikerzoete imago van operetteprins op het witte paard een beetje te relativeren.’ En ze beloofde hem te helpen met het acteren. Kijk en oordeel zelf.

Berkeljon nam voor deze klus, die ze deed in opdracht van uitgeverij Meulenhoff, een half jaar vrijaf van de krant. En nam een flink deel van de interviews af in de buurt van het Indiase Goa, waar Arjan en zijn vriend Howie al sinds eeuwen overwinteren in een hutje aan het strand. Vanwege het weer, maar ook omdat het leven er vele malen goedkoper is dan in het centrum van Amsterdam.

Sara Berkeljon / Altijd van je af. Leven en werk van Arjan Ederveen / 335 blz / Meulenhoff, 2025 // Luisterboek, voorgelezen door Raymonde de Kuyper / 13 uur en 15 minuten / Meulenhoff, via Storytel

Omslagfoto: Erwin Olaf